Η μητρική γλώσσα των προγόνων μας από την περιοχή της Αργυρούπολης πρωτεύουσα της επαρχίας Χαλδίας του Νομού Τραπεζούντας

Το ενδιαφέρον και η αγάπη μου για την ποντιακή διάλεκτο τη μητρική μου γλώσσα, τη γλώσσα των προγόνων μου καθώς και η αγάπη για τον τόπο μου, αποτέλεσαν την κινητήρια δύναμη για αυτό το, ίσως παράτολμο, εγχείρημα.

Χωρίς ίχνος φιλοδοξίας και χωρίς επιστημονικές αξιώσεις, καταγράφονται λέξεις ανατολικής προέλευσης που απαντούν στην ποντιακή διάλεκτο της Χαλδίας, όπως αυτή μιλιόταν στον τόπο μου και όπως την άκουσα από τους παλαιότερους.

Σκοπός αυτής της καταγραφής δεν είναι η γλωσσολογική ανάλυση, αλλά η διάσωση της μνήμης· της γλώσσας όπως ζούσε μέσα στην καθημερινότητα, στον μόχθο, στη χαρά και στο χιούμορ των ανθρώπων μας.

                                                         ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΣ

Α — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

ακλανεύκουμαι = ασχολούμαι με κάτι να περάσει ευχάριστα η ώρα 

τουρκική λέξη eglenmek=διασκεδάζω

φρ. 'Σ σα παρακάδα, ο ταή μ' ο Τάσον αμίλετος εκάθπυντον 'ς σ' έναν κιοσάν κ' ακλανεύκουντον μ' έναν αλατζάν 'ς σα χέρα τ' κ' εχαβασλάευες να ελέπ'ς τα τσαλουμόπα τη παιξίας ατ'.

αριάν  το= ξινόγαλα

τουρκική λέξη ayran = ξινόγαλα

φρ. Όντες εθήκ'νεν 'ς σο τραπέζ' η μάνα μ' το πιλάφ' με τα τσαμίντζα, αμάν το τάσ' με τ' αριάν' εψαλάφ'ναμε.

αλισφερίσ',  το= δοσοληψία

τουρκική λέξη alisneris = δοσοληψία

φρ.Ωράσον σκαλών ' τς αλισφερίσα με τ' εείνον τον ξενομερίτεν , σ' κούται και φεύ' έναν ημέραν και μέρ'κες θα αραεύ΄ς ατόν΄κ'α ξέρ'τς.

Αγροχάπαρον,το = δυσάρεστη είδηση αργοχάπαρος* (επίθ)= αυτός που φέρνει άσχημη είδηση σ' συνθ. άγριος+ β' συνθ 

τουρκική λέξη haber= είδηση

φρ. Τον άχαρον ας σ' εγκεν κιαν τ' αγροχάπαρον ντ' εφουρκιαν 'ς σον Στρυμόνα το χτήνον τη Στυλιανός και το μουσκαρ' τη Μήτονος,εκολτσαν ατον το παρωνύμ ' ο αγροχάπαρον ο Χάμπον.

απογιαβανούμαι = τρώω άπαχα φαγητά Ι αδυνατίζω
τουρκική λέξη  yanan = άγευστός, άνοστος

φρ. Απέσ΄΄ς σην Σαρακοστήν, η πιπή μ' η Άνναν παστάν απογιαβανούται,να φυσλας ατλεν ρούζ' , αμά οπίσ' 'κι στέκ ας σα νεστείας...

αβτζής = κυνηγός

τουρκική λέξη avci = κυνηγός

φρ. Εντώκαν το πουλόπο μ' 'ς ση Σέρας το ποτάμ ' εκείνο κ' άλλα τέσσερα είναι αβτζής εντώκεν.

αβλαεύω = κυνηγώ , αρπάζω

τουρκική λέξη anlamak =  κυνηγώ 

φρ. Ποίος γιοσμάς, ατζάπ' σα εβλάψεν τη κουτζής εμούν την κάρδαν κ' εχάσεν τ΄ αχούλ΄ν ατ΄ς κ' άλλο πάς' κ'ίνεται;

αχουντή, η  (και σαχουντή) =ελαφρύς θόρυβος
τουρκική λέξη akinti= ρεύμα ποταμού ροή

φρ. Μεσανυχτί , εγνέφ'σα αναψάπαρα, ας σην αχουντήν ντ' εποίκεν ο γιοσμάς εμούν, το νυχτοπούλλ', π'έθηκεν την τέντζερην με τα πλυμία, ντ' εσέρεψαγια τ' αλμεγάδ' το χτήνον, απάν ' 'ς σο πέσκον, τεϊμ να χουλαίν ατά και ...μώ ' έχτιζεν ν ατόν τρώει ατά!

αράεμαν το = ψάξιμο, αναζήτηση

τουρκική λέξη arama = ψάξιμο, αναζήτηση

φρ. Με δύ' ημερών αράεμαν 'ς σα παλιαιά τα ταφία Τεζέ εύρεν ο ξενιτέας 'μουν ο Χρήστον τη προ παππού΄μουν τη Ιοδράνη και ...ενεπάεν η ψή'νουν!

αζούχ',το = τρόφιμα για ταξίδι , για δρόμο

τουρκική λέξη azik =τρόφιμα για ταξίδι , για δρόμο

φρ. Μεσανυχτεί εσέγκεν τ' αζούχ''ς σην τορπάν ατ' κι εξέβεν ΄ς σην στράταν κι άχαρος η μάνα εσύρ'νεν απ' οπίσ΄' ατ' το νερόν με το τάσ'...

φρ. Μ' ανασπάλλετεν τ' αζούχ' ν εσούν, ούσνα κλώσουστουν ά λιγούστον ας σην πείναν , ΄ς σο γιαζίν΄κ' ευρήκετεν φαϊν.

ακασία, η  = ακακία

τουρκική λέξη akasya=ακακία

φρ. Νέπε , έμορφον παχύνσαρλην εποίναν τα δύο ακατσίας απέσ' ΄ς σην αυλην,ψωμίν εψαλάφ΄νανε ' σε ερρούξες ατά κά.

αραπά  η = άμαξα , κάρο που το έσερναν συνήθως βόδια
τουρκική λέξη araba = αυτοκίνητο, αμάξι

φρ. Ο άχαρον ο Μήτρον εγόσεψεν τ' οβούδα'ς σην αραπάν και δύ'ώρας αναμέν' τη Σοφίκαν ν' έρται εγβαίν' απάν, κ' είνε, ταλτάλα, ους να σκών' τ' έναν το ποδάρ' τ' άλλο σκυλάζ'.

αγναμάης,  = αυτός που δεν καταλαβαίνει
τουρκική λέξη anlamaz   = δεν καταλαβαίνει, κάνει την πάπια

φρ. Η πονηρέσσα η Τογκάβα, ΄ς σ' ετοιμασίας , ντ' εποίνεμε για τα χαράντας, πάντα την αγναμάζαιναν εποίνεν για να γουρταρεύκεται , η οκναρού κ' φουτού΄τ, ας πολλά τα χουζμέτα και τα δουλείας.

αφιόν,  το = όπιο

τουρκική λέξη afyon =  όπιο

φρ. Να γονουσεύ'ς ατόν ' κ' επορείς, αμάν ας σα κατζία αρπάει σε, σάνκι, κάθαν πουρνόν κάτ'ς αφίον σύρ' απέσ' 'ς σην γαβάν ατ'!...

ασλάεμαν, το = μπόλιασμα, πιάσιμο θηλιών
τουρκική λέξη asilama = μπόλιασμα

φρ. Έπαρ',νέκουτση ,τ' ορταβέλονον και ποίσον τ' ασλάεμαν τη σίνας ντ' έφυέν ας σ' ορτάρ' τη κυρού σ' , τ' εμά τα χέρα εκουράγαν ας σο πλύσιμον τη λωματίων

αμπούρ - τζουμπούρ = γρήγορο φαγητό

τουρκική λέξη abur-cubur = πρόχειρό φαγητό

φρ.Τσί εκυνήγανες σε, ατζάπ'σα, και χαρπία εσέβες 'ς σ' οσπίτ', έφαες αμπούρ- τζουμπούρ κ' ένουσ'νε γαϊπ', τ' έναν τ' ομμάτ'-ι-μ- ουσνά έλεπες σε τ' άλλο εχάσε σε!

αρσουζλαεύω  = φέρομαι με θράσος, αντιδρώ άσχημα

τουρκική λέξη αρσιζλασμακ = αυθαδιάζω

φρ.Τέρσα κείται , τέρσα σ' κούται ατός τ' εμέτερον ο Τάσον, με το παράμικρον αρσουζλαεύ' την σεφίλαιναν την γαρήν ατ' , ζατίμ, εείνε πα, η άχαρος, ακόμαν ' κ' εύρεν το κουμπίν ατ'.

αρκατάσ  ο = αδελφικός φίλος, σύντροφος
τουρκική λέξη arkadas =  φίλος, σύντροφος

φρ. Αρκατάσ', όσον - πόσον καιρόν 'α ωράζετεν την ξενιτείαν, φογούμαι ουσνά κλώσκουστουν τ' ημ' σόν το συενολόι'κι θα έν' ζωντανόν!

αναφαά, η = τα είδη διατροφής μιας οικογένειας

τουρκική λέξη nafaka=γιατροφή (διαζυγίου)

φρ.' Σ σ' εμπριζ' νά τα χρόνα με τ' αραπάδας επαίναμε 'ς σο παζάρ' τη Τσουμαγιάς κ' εγόραζαμεν για τον χειμωγκόν όλεν την αναάν τη ταϊφας εμούν κ' ό,τι άλλον εχρεασουμ'νες.

αραλούγ' ,το = το χρονικό διάστημα που δε γίνονταν γεωργικές εργασίες(χειμερινοί μήνες)

τουρκική λέξη aralik=διάστημα, Δεκέμβρης

φρ. 'Σ σ' αραλούγ' απάν ' ας ίνταν τα σουμάδα και σ' άλλ' τον χρόνον, αΪκον καιρόν, ας 'ίνεται κ' η χαρά , πριν τη χωραφίων τα δουλείας.

φρ. Όντες είχαμεν αραλούγ' , μικροί-τρανοί ετοπλαεύκουμ'νες'ς σα παρακάδα κ' οι μειζετέρ' έλεγαν τσεσίτα- τσεσίτα- ιστορίας και μασάλα κ ' εμε'ις τα χ'αταλα εφουκρούμ'νες.

αρμαγάδ'   το = δώρο, χάρισμα

τουρκική λέξη  armagan = δώρο, χάρισμα, πεσκέρι

φρ. Νέπε Χρήστον,με τ' ατό τ' αρμαγάδ' εθαρείς 'α γαντουρεύ'ς τη χέρας το κορτζόπον,άνοιξον τ' ομμάτα σ' και τοπλάεψον τ' αχούλ'-ι--σ', εείνε ξενομερίτεν εσεβνταλανεύτεν!

αμέκ'* το= κόπος, μόχθος

τουρκική λέξη emek = κόπος, μόχθος

φρ. Τ' αμέκια ντ' ευτάνε, ρίζα μ', οι γονέοι για τα χάταλα τουν, 'ς σο ζυαστέρ' 'κι θήκ'ν ατά!

αμπάρ το  = αποθήκη 

τουρκική λέξη ambar = αποθήκη 

φρ. Αμπάρα και τσουβάλα ούλα κούμουλα ας σα γεννήματα κι ο Τόγκας , ο σπάγγον, έναν οκάν γονεύ' να δι 'ς σε γυρευόν.

αναχάπαρα  = ξαφνικά, απρόοπτα, απροειδοποίητα

τουρκική λέξη haber = είδηση

φρ. Σίτα εσύριζεν κ ' επαίνεν 'ς σην στράταν ο Τόγκας εμούν, αναχάπαρα ετεκερλεύτεν κι ερρούξεν 'ς σ'  έναν τσοχούρ' κ' αιμακύλττσεν το ποδάρ'ν ατ' κι ατώρα ετύλτσεν ατό με τσαπούτα κι φουφούτζόν...

αzούχ' το  = τρόφιμα για ταξίδι, για δρόμο

τουρικί λέξη azik τρόφιμα για ταξίδι, για δρόμο

φρ. Μεσανυχτί σέγεν τ' αζούχ' 'ς σην τορπάν ατ' κι εξέβεν 'ς σην στράταν κι η άχαρος η μάνα εσύρ΄νεν απ' οπίσ' ατ'  το νερόν με το τάσ'...

αχλαεύω* = αναστενάζω
τουρκική λέξη ahlamak = αναστενάζω

φρ. Ας οψέ εμπρκαικά τζάνου μ', αχλαεύ΄ς και με το παραμικρόν φουτζανίεις, χός τα παπόρα σ' 'κ' επάτεψαν , αμά έν' κ' εσεβντανεύτες, σ' κού ας πάμε ΄ς σο ψαλάφεμαν τη κουτζής.

αχούλ', το = μυαλό, νους

τουρκική λέξη akil =  μυαλό, νους

φρ. Νέπε, τεβεκελή, τ' αχούλ'-ι-σ' μέρ' κεσ' ξάν΄λάσκεται , πάντα με τ' αφκά το κιφάλ' μη νουνίεις!.

ασκέρ'  το = Στρατός,Στρατιώτης

τουρκική λέξη asker = Στρατός,Στρατιώτης

φρ. 'Ολεν το τούρκικον τ' ακέρ' ετοπλαεύτεν ΄ς σα Κοτώρα- Ορντού( Ορντού= Στρατός,)σουμά κ' ενεμείνεν το φερμάν γιλτουρούμ ' ν' ερρούζνε'νεν και να ετσαρακάλευεν ατ΄ς.

ακλανεύκουμαι * = ασχολούμαι με κάτι για να περάσει ευχάριστα η ώρα 

τουρκική λέξη eglenmek = διασκεδάζω

φρ. Είδετεν , γάρηδες , το σουράτ' τ' Ευμορφίας, άμον ακρέπ' έντον με τα πογιάδας ντ' εσάρεψεν 'ς σα κατζί τ'ς , κρίμαν ...ς' όνομαν!

ασάευτος* = αυτός που δεν υπολογίζει , δεν εκτιμά, δε σέβεται
τουρκική λέξη saymak = είδηση υπολογίζω , λαμβάνω υπόψη

φρ. Τη μειζερερίων τ' ωτία και τ' ομμάτα έκ'σαν κ' είδαν πολλά, στόχεψαν και νούντζον ντο λέγ΄νε σε, ασάευτος μ' είσαι , κερδαιμένος ΄α εβγαίν'τς ας σα δασκείας ατούν.

άντζα* = όσα-ίσα, μόλις

τουρκική λέξη anca= μόλις , τσίμα-τσίμα

φρ.΄Αντζα, αβούτα τα κουλούντζα εσέρεψα οσήμερον , ζατίμ' , άλλο τακάτ'' κ'επέμ'νεν απάν'-ι-μ' είπα εγώ εμέν'..

Αρναούτ'ς  ο = Αλβανός, αγροίκος, πεισματάρης
τουρκική λέξη Arnavut = Αλβανός, Αρβανίτης

φρ. .Δουλείν μ' έχ'ς με τ' ατόν τον Αρναούτ', πολλά ινάτ΄ς, 'α εβγάλ' την ψή σ', για (ή)  θα χολοσπάν'σε τσε και θα ίνεται ξάν' τ' εεινού, ατός, ρίζα μ', γάιδαρον πα σπάν'!

αγιάζ', το = ψύχρα (νυχτερινή και πρωινή)
τουρκική λέξη Ayaz = παξωνιά, ξεροβόρι

φρ.Πουρνό - πουρνό, μετ' αβούτο τ' αγιάζ' μέρ' εχπάστες να πας, ακόμαν ΄ς σα μαγαζία 'κ' έψαν τα πέσκους κ' ας εσ'κώθες κιαν ας έναν βέχ'ς κ' ας άλλον το μυτί σ' υλίζ.

ακρέπ, το = σκορπιός, άσχημος, δύσμορφος
τουρκική λέξη akrep = σκορπιός

φρ. Είδετεν γαρήδες, το σουράτ' τ' Ευμορφίας, άμον ακρέπ' 'εντον με τα πογιάδας ντ' εσάρεψεν 'ς σα κατζία τ'ς , κρίμαν...ς' όνομαν!

άτζαπα,( και ατζάπ'σα)   = άραγε;
τουρκική λέξη acaba = άραγε, τάχα, μήπως

φρ.'Α έρται, ατ΄ζάπαγας, δίγ' σε έναν γιαρτίμ' ο Χρήστον, το πατζανάχ' - ι-σ', γιόξα ξάν' εγαντούρεψε σε κ' έντον γαϊπ' και τζάπαν αναμέν' της;

αλπέ,  = βέβαια, φυσικά
τουρκική λέξη aelbet - eldette  =βέβαια, φυσικά

φρ.'Αλπέ, ατό ντ' έλλεν ο δέσκαλον έτον τογρίν, αμά οι άσαλγοι ντ' εθέλ'ναν εποίναν κεπέκει έτρωαν τα δαβρέας και τα ξυλέας...

αντισόν,  το =  γλυκάνισο
τουρκική λέξη anason - anison  = γλυκάνισο 

φρ. Εθάρ'να μαΪντανον έσπειρα 'ς σο παρνίκ κ' εφύτρωσεν  αντισόν,'δεν 'κ' ευτάει, ζατίμ, ατό πα χρέσχεται ΄ς σα στύπα ντ' ευτάμε.

αρτατάσ',  ο = αδελφικός φίλος, σύντροφος
τουρκική λέξη arkadas  = φίλος, σύντροφος

φρ. Αρκατάσ', όσον-πόσον καιρόν ΄ς ωράζεται την ξενιτείαν, φορούμαι ουσνά κλώσκουστουν τ' ημ' σόν το συενολόι ΄κι θα έν' ζωντανόν!

Β — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

βρούλα  η = φλόγα από ξύλο που καίγονται, φωτιά

τουρκική λέξη brulor = καυστήρας

φρ. Η Πόπη εψέσκουντον ας σον πυρετόν και τα κατζία τ'ς βρούλαν επαίρ'ναν κ' πατσή μ' η Σόνα, λελεύω τα μάγ'λα σ' τα παντζαράπαέλεεν ατέν...

βαράχ,το = λεπτό φύλλο χρυσού

τουρκική λέξη varak= φύλλο

φρ Νέτζη , ντο έν' ατό ντ' ετάχεψες ' ςση γούλα γ', ξάι ' κ' ιεύ' σε, σ' κώσον και σύρον ατό, χός βαράχ' ' κ' έν' και γουεύ'ς ατό.

βουρουλεύκουμαι = ερωτοχτυπιέμαι 

τουρκική λέξη vurulmak = χτυπιέμαι Ι ερωτεύομαι 

φρ. Εχάσεν τ' αχούλ' ν'ατ και τσαχάλτς - τσαχάλτς εβουρουλεύτεν κ ' επαντρεύτεν, άμα ' ς σο χρόνον απάν΄,αραεύ' να σ' κούται φεύ'...

βούρτ- ζούρτ  = συχνά, πυκνά
τουρκική λέξη virt-zirt = συχνά, πυκνά

φρ. Γιάβρ'-ι-μ','κ' ενεγκάστες,βούρτ- ζούρτ  πας κ' έρθεσαι,έγρασες τα παπύτζα σ', ιστέ κάθ'κα 'ς ωβά σ'ςσο καντίν απάν' 'α έρται η χαρά σ'!

βιλαέτ',το = νομός, επαρχία, διοικητική περιοχή

τουρκική λέξη vilayet = νομαρχία

φρ.Τα βιλαέτα εχωρίουνταν  'ς σε σαντζάκα και το καθαέναν σαντζάκ' 'ς σε καζάδας κ' ούλον ο Πόντον έναν βιλαέτ' έτον με έδραν την Τραπεζούνταν

βερέμ'ς' = φυματικός

τουρκική λέξη verem =χτικιό (veremli= χτικιάρης)

φρ. 'Σ σ' εμπριζ' νά τα χρόνα ο βερέμ'ς γολάγια ' κ' ελαρούντον κ' άναυα ατό, ετσκινεύκουσ'νε να γιανασεύ'ς ατόν...

βατανλούχ',το = εργαλείο τεχνίτη

τουρκική λέξη avadanlik = εργαλεία,σύνεργα

φρ. Άμον ασπρομάντηλον , τεϊμ, έγκεν ούλα τα βατανλούχα ν' ευτάει έναν ορθόν δουλείαν κ' αμόν τ' ενεγκάστεν ενάξα κ' ετράνυνεν το κιφ΄'αλ' ν' ατ' ,(βαρέθηκε) εσέρεψεν ατά κ' αδέβεν πλάν'...

βακούφ', το  =  κτήμα που ανήκει σε ναό ή μονή

τουρκική λέξη  vakif  =ίδρυμα, μετόχι

φρ. Ούλα εείνα. Χρήστον ρίζα μ', τα βακούφα τ' Αη Θαν' τη Τσιτσιλή σο Πυργίν (βουνό) απάν' ερημάγαν κ' ετσατσαλώθαν ας σ' αθεόπιστους...

βέτρα, η  = κουβάς

τουρκική λέξη  vedre  =ξύλινος  κουβάς

φρ. Εσάχτωσες κ' εκάτσες κά, άμον πάππος, σ' κού, γόμωσον την βέτραν και πότσον τα τσιτσέκια τη παχτζάς και τ' αλμεγάδ' το χτήνον πα μ' ανασπάλλ'τς , τ' εμά τα μέσα εκουράγαν ας σο τζακέλισμαν...

Γ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)  

γοτζαμάν', ο = μεγάλος Ι γέρος Ι σύζυγος
τουρκική λέξη kocaman = πελώριος

φρ. Γοτζαμάν άντρας, σκατόν ' κ' αραεύ'ς και ταράεσαι ανάμεσα 'ς σα τσαχάλκα, άφ'ς ατά ας χέζ'ν και τρώνε μοναχά...

γαπλαεύω* = καλύπτω, επενδύω(πάπλωμα, βιβλίο)
τουρκική λέξη karlamak= επιστρώνω, καπλαντίζω

φρ.'Σσο Δημοτικόν, όντες έμ΄νες, έπρεπεν να γαπλαεύομε τα βιβλία μουν μ' έναν γερανέον χαρτίν, αλλέως ' α έτρωγαμε ας σον δέσκαλον τα βιτζέας'ς σα χέρα για (ή) τα σκαμπίλα'ς σα κατζία!

γιαγιάντζ = πεζός
τουρκική λέξη yayah = πεζή, βάδην

φρ. Γιαγίαντζ εξέβα τον ανέφορον για τα παλένας και  γιαγίαντζ εκλώστα, αμά,η γλώσσαν μ' εξέβεν και τα ποδάρα μ' πα επήραν άψιμον

γεμενία', τα = ανδρικά παπούτσια από κατσικόδερμα
τουρκική λέξη yemeni = είδος παπουτσιού, χειροποίητο σταμπωτό μαντήλι

φρ. Χαμελά παπούτζα,νέπε , είν, τα γεμενία κ' ετάει ατά ο γεμενιτζής για τ' αγούρ'τς, αμά να δεξόν χωρίεις να ζεβρόν , κορτς πα να είσαι ' κ' α σασιρεύ'ς  'ς σο φόρεμαν ατούν.

γατεμίν και κατεμλίν = καλότυχο
τουρκική λέξη kademli= τυχερός

φρ.Ογουρλίν και γατεμλιν να έν' το νόπαντρο το ζευγάρ', με θίαν κ΄ευλοϊαν, πάντα ν' ελέπετ' ατ΄ς και χάρουστουν (ευχή στους γονείς του ζευγαριού).

γενιντέν* το=  πάλι, ξανά
τουρκική λέξη yenideh= πάλι, ξανά 

φρ. Είπα σε,άφ'ς τα κολούντζα τη βομπακί οξωκά, εσύ γενινέν έγκες ατά απέσ' οσπίτ' κ' εγομώθαν τα τουβάρα μουμούλα κ' εξέγκες κ' άλλο δουλείαν 'ς σο κιφάλ'-ι-μ'.

γαντούρεμαν, το= εξαπάτηση, παραπλάνηση
τουρκική λέξη kandirma =  εξαπάτηση, παραπλάνηση

φρ. Μω την πίστη σ' και  τον άνθρωπον, με τα γαντουρέματα και τα κουρφέματα, ας έναν ευτάει δουλείας κα ας σ΄άλλο τρανυν΄...κοιλίας!

γαπάεμα(ν)*, το = καπάκωμα, σκέπασμα

τουρκική λέξη karama = καπάκωμα, σκέπασμα

φρ. Χαμέλυνον τ' άψιμον ας σιγοβράζ' το φαϊν και μ' ανασπάλ'τς τη τέντζερης το γαπάεμαν.

γαραλαϊζω, το = κραυγάζω, βγάζω δυνατή φωνή
τουρκική λέξη =  δεν ξέρω

φρ. Νέπε 'ατζερίεται η τσίπα σ' μη γαραλαΙ'ς, όντες καλατζεύ΄ς, όλεν την μαχαλάν χαπάρ εδέκες, ζατίμ, κωφέσσα΄κέιμαι, έκ΄σα σε...

γαράρ', το= ικανοποίηση, ωφέλεια
τουρκική λέξη garamet = οφειλή

φρ.Τα γράμματα, έλεεν η μάνα μ', και τη τράπεζας τα δουλείας έφα(γ) αν τη κόσμονος τα υίας.

γαρσού = απέναντι, αντίκρυ
τουρκική λέξη karsi=  απέναντι, αντίκρυ

φρ. Γαρσού'ς σην εγκλεσίαν στέκ' το σκολείον, ισ' σίζ΄οσήμερον, μω την πίστη σ' , να παιδίων, να κωδωνίλαλίαν ακουσκάται, παστάν ερημώθεν!

γάρτ', το= σκληρό (κρεατικά και κυρίως για λαχανικά)
τουρκική λέξη kart = γερασμένος, ξεραμένος 

φρ. Όντες σερεύκουνταν γάρτα τα ζαρζαβάτα γολάγια ' κι μαειρεύκουνταν, ζατίμ, το καλλίον έν, ξάει'ς σην τέντζαρην να μη εμπάίνε , ας σύρ' κυνταν 'ς σα γορούνα...

γαπάεμα(ν)* ,το= καπάκωμα, σκέπασμα

τουρκική λέξη karama=καπάκωμα, σκέπασμα

φρ. Χαμέυνον τ' άψινον ας σιγοβράζ' το φαϊν και μ' ανασπάλ'τς τη τέντζερης το γαπάεμαν,

γαρτλούγ*, το= σκληρότητα

τουρκική λέξη karlik =  γήρανση, μάραμα

φρ. Δύ' ώρας βράζ' το κρέας τη ζυγούρι και νιάτ' 'κ έχ' να μαλακούται αϊκον φαρτούγ΄πα ίνεται.

γαβούν'  το = πεπόνι
τουρκική λέξη kavuh = πεπόνι

φρ.Το γαβούν' ντ' εδέκε μας, οσήμερον , ο πασά μ' ο Χάμπον ας σο πογαβούρεμαν , ποστάν τ Τόγκα ατ' , ξάι τάτ' ΄κ' είχεν, τ' οψεζ'νόν έγκε μας, άμον μέλ'έτον.

γαϊλά η  = ανάγκη, στεναχώρια, βάρος

τουρκική λέξη gaile = στεναχώρια, βάρος

φρ.Είπα σε, αποδέβα με, ντ' εξέρω ά ευτάω, να την γαϊλά σ' έχω, να να΄ς σγ γούλας ερρούξεν κιαν έρρούξεν...κούρτ' ατόκαι δέβασον ατό κα!....

γολτούχ'. το  = μασχάλη
τουρκική λέξη koltuk = μασχάλη Ι αγκαλιά, προστασία Ι πολυθρόνα

φρ. Η αφωρισμέντζα η Σουμέλα εσέγεν αφκά 'ς σο γολτούχ΄ν ατ'ς το σεφίλκον τ' αντρούδ' ν ατ'ς κ' οπουκέσ' θέλ' κλ'ωθ' ατόν!

γότζ', ( και κοτζ) = κριάρι
τουρκική λέξη koc = κριάρι 

φρ. Έμπρα 'ς σο κοπάδ' πάει το γοτζ, οπίσ' τα πρόγατα κ' από σουμά ο Χρήστον , γιοσμάς τσοπάνος με την τορπάν ΄ς σ΄ωμίν και ΄ς σο χέρ' το δαβρίν.

γιάν* το= πλάι, δίπλα, πλευρά
τουρκική λέξη yan = πλάι, δίπλα, πλευρά

φρ.Έι κιτί, ρίζα μ' 'ς σ' οσήμερ'νόν τ' ημέραν,τ' οσπίτα γιάν -γινά, αμα τα ψήα μακράν- μακράν!..

γεσιλάεμαν * το = πρασίνισμα
τουρκική λέξη yesilenme= πρασίνισμα  (yesil)

φρ. Να λελεύω σε, Θεέ, έλεεν πάντα η γιάμια μ' η Πηνελόπ',έσυρες τα βρεχία σ' κ' αμάν εσκάλωσεν το γεσιλάεμαν τ' ηής και τ' άνοιμαν τη ψής!

γιαγκούν, το= πυρκαγιά, φωτιά
τουρκική λέξη yangin = πυρκαγιά, φωτιά

φρ.Ο Θεόν, λέγ'νε , έπλασεν τον άθρωπον κ' εκλώστεν εφογώθεν ατόν για τ' ατόσα ντ' εποίκεν απάν΄' 'ς σην ηήν, αμά το γαγκούν τη κάρδας ατ' δατρικόν, ακόμαν ΄κ' εύρεν.

γιανάσεμαν * το = πλησίασμα
τουρκική λέξη yanasma= πλησίασμα, προσχώρηση

φρ. Καλά ημέρας έρ'ταν, νέπε κ' ατά τα δύο τα συννυφάδα, τ' έγρα τα στουπίτας, ξάν ταβισμένα είναι, ας ελέπομε τσί 'α βάλλ' κα και θ' ευτάει σιφτάν το γιανάσεμαν ν' ιεύνε!

γετίμ ,το = ορφανός, άμοιρος , αυτός που δεν έχει κανένα στον κόσμο

τουρκική λέξη yetim=ορφανός

φρ. Επέμν'νεν γετίμ'ς σον κόσμον , να μάναν είχεν να κύρ, έτζουξεν ατόη ψη μ' τ' αδελφοπαίδ'-ι-μ',εξέβ' ατό αρχάν κ' ετρανυνεν σουμά μ'....

γιαπίν, το = κτίριο μισοτελειωμένο
τουρκική λέξη yapi = κτίριο μισοτελειωμένο , υπό κατασκευή κτίσμα , οικοδομή

φρ.Τα πρώτα τα γιαπία ντ' έχτισαμε αδακέσ' σο Τσιτσιλήν με καρπίτσα και τσαμούρ' επόκαμ'ατά, τ' οσπίτα, τ' αχυρώνας, τα μαντρία, ούλα τα χτισώνας.

γιαρτίμ',το = βοήθεια
τουρκική λέξη yardim = βοήθεια

φρ.'Σο ταρλόυγ' απάν τη δουλείας, κ' ίλλα'ς σο σέρεμαν τη τομάτας, επόναμε οι γειτόν', ο είνας τον άλλον γιαρτίμ' να τελένομε τα δουλείας χωρίς να βάλομε το χέρ' 'ς σην τζόπαν.

γούμ, το = άμμος

τουρική λέξη kum =άμμος

φρ.. Σ σ' εμπεριζ' νά τα χρόνα την χαρμ'αν' για τα γιαπία εποίναν ατό'ς σ' αυλία, ετάραζαν το γούμ' με το κιρέτσ' και το νερόν κ' ΄ςετον ΄ςετοιμον για γουλάνεμαν.

φρ. Με το σαχτάρ΄και το γούμ' έτριφταν γιάγια μ' τα μανωμένα τα τεντζερέδας κ' επαρλάευεν ατά...

γοκτούχ', το = μασχάλη

τουρκική λέξη koltuk=  μασχάλη I αγκαλιά, προστασία Ι πολυθρόνα

φρ. Η αφωρισμέντζα η Τογκάβα εσέγκεν αφκά 'ς σο γολτούχ'ν ατ'ς το σεφίλκοβν τ' αντρούδ' ν ατ'ς οπουκές' θέ΄' κλώθ'ατόν!

φρ. Έρθαν πουλί μ' να παίρνε με κρύψον με 'ς σα γολτούχα σ' ..

γιαξά, = μήπως

τουρκική λέξη yoksa  = ή Ι αλλιώς Ι μήπως

φρ.Εοίκες, νέτζη, ντ' εδάσκεψα σε γιόξα εδέβασες ατό κωφότα κ' ευτάς, τεϊμ, πως ενέσπαλλες;

γαμίς* το= καλάμι, νεροκάλαμο
τουρκική λέξη kamis = καλάμι, νεροκάλαμο

φρ.Τ' άκρας τη καναλίων εμούν γομάτα γαμίδα έταν κ' έκοφταμε κ' εποίναμε τσαγκάλα 'ς σα παχτζάδας.

γαντάρ, το = κοντάρι, ζυγοπλάστιγγα
τουρκική λέξη kantar =  κοντάρι, ζυγοπλάστιγγα

φρ.Οπορνά, σύναυγα'α σ' κουμες πάμε ΄ς σο παζάρ΄, δέβα ατώρα φέρεν το γαντάρ' ας ζυάζομε αβουτο το τσουβάλ' με το βομπάκ' και θήκον ατό'ς σην αραπάν.

γιατάγ(χ)', το = κρεβάτι
τουρκική λέξη yatak =κρεβάτι

φρ. Η αφωρισμέτζα, έθηκεν το γεργαν'ς σο γιατάγ' απάν,ενέβζεν και την λάμπαν κ'  ας εξέβεν ας σ' οσπίτ', τη σκύλ η θεγατέρα, ενούντζα, χέρα γαρή η συννύφ'σσα μ' και βράδον πα, κοσκίνα πουλεί!

γάζ' *, το = χήνα
τουρκική λέξη kaz =  χήνα

φρ. Η πιπή μ' η Ποπώτσαν, άναυα τα κοσσάρας, είχεν και δύο τρανά γάζα π' όντες έβγαιναν 'ς σην αυλήν, τ' άχαρα τα κοσσάρας ετσακαλεύκουνταν...

γαϊμα*, = δυνατά, αμετακίνητα
τουρκική λέξη kaim =  υπαρκτός

φρ. Σπίγξον και ποίσον γαϊμ' το σκοινίν,ας κρατεί καλάν την ποχτσάν απάν ' 'ς σην αραπάν , μη λύεται 'ς σην στράταν.

γαβάλ*, το = φλογέρα, αυλός
τουρκική λέξη kaval =  φλογέρα, αυλός

φρ.O Xρήστον, λελεύ' ατόν, σερεύ' τα πρόγατα με το γαβάλ' κι ο Χάμπον λαλεί τα χτήνα με το δουκάλ, ο είνας 'ς σο γιαζίν κ' άλλος'ς σο παθινίν.

γαζάλα*, τα = ξερά φύλλα των δέντρων ( πράγματα άχρηστα και σκόρπια
τουρκική λέξη   gazel = φθινοπωρινό φύλλο

φρ.Τοπλάεψον τα γαζάλα σ΄και θήκον ατά'ς σ' έναν μερέαν, αδελάγουμες και ρούζομε 

γιλτιρίμ'*, το = (γιλτουρούμι, γιουλτουρούμ') κεραυνός
τουρκική λέξη yildirim  = κεραυνός

φρ.Γοτζά δέντον, 'ς σην άκραν τη χωρί, άμον τρανόν λαμπάδαν, επήρεν άψιμον κ' ελύεν, όντες έναν καλοκαίρ ερρούξεν απάναθε γιλτουρούμ...

γαβούζ'*, το = το κρανίου ανθρώπου
τουρκική λέξη yildkabis = πήλινη χύτρα Ι φαλακρός

φρ. Θήκόν νέπε, ΄ς σο γαβούζ' το κιφάλ'-ι-σ' έναν σάπκαν, όλεν την ημέραν αφκά ΄ς σον ήλεν ά γαβουρεύκεται κ' 'α ζαλίεσαι και ρούεις κα...

γαζάνεμα(ν), το = απόκτηση, κέρδος
τουρκική λέξη kazanma = απόκτηση, κέρδος

φρ. Ντ' εγροίκ'σεν ο σ' χωρεμένον, επιδέβεν τον κόσμον και τα χαράντας κ' ερρούξεν 'ς ση παράς το γαζάνεμάν, 'κ' έξερε , ατζά'σα, ντο 'κ' έχ'νεν τα σάβανα τζόπας κ' έφυ(γ)εν απάχαρος;

Δ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

δετζίμ',το  = σχοινί

τουρκική λέξη sicim = σπάγκός, νήμα

φρ. Φέρεν έναν δετζίμ' Χρήστον ας δένουμε τα λαζούδα ντ' εσέρεψα και σύρομ' ατά απάν' 'ς σην αραπάν.

Ε — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

έλπετ(και αλπέ) = βέβαια

τουρική λέξη elbet - elbette= βέβαια

φρ. Από ντ' εμέντζα σε, Πίτσα, να ευτάς εποίκες ατό, γιόξα εδέβασες ατό κωφότα:Έλπετ (αλπέ) , εποίκ'ατό, να κωφέσσα είμαι να μικρέσσα!! πονττ. στιχ. Έλπετς ΄ς ατόν πα έταξεν Ι αν θέλ' και πάει 'ς σην Σέρρας.

ετεψίης,  (και ετεψίζαινα, ετεψίξκον)  = ανάγωγος, αδιάντροπος

τουρική λέξη  edepsiz   = ανάγωγος, αδιάντροπος

φρ. Aναθεμ'άτον, έλειξαν οι σκύλ' το κατζίν ατ', κ' ήνταν έρ'θεν΄ς σο στόμαν ατ', ο ετεψίης, είπεν ατό'ς  σε γραίαν γαρήν, ξάι ναμούσ' 'κ' επέμ'νεν απάν' ατ'.

εβριστέ, η (και ιβριστόν, το - υβριστά , η ) = είδος σπιτικών μακαρονών

τουρική λέξη eriste = χυλοπίτες, λαζάνια

φρ. Οσήμερον 'ς κιντίν απάν΄'α τοπλαεύκουμες οι γαρ΄ηδες τη μαχαλάς αφκά 'ς σην τσατμάν τη τογάβας, εσύ φέρεν τ' εσόν το σάτζ, ας ανοίγομε και ψένομε τα φύλλα κ' ευτάμεένα - δύο χασομούλα, εβριστέν , μακαρίναν και σιρόν , χειμωγκός έρται.

ερίφ'ς,  (χ)ερίφ'ς, = άνθρωπος , άγνωστος τύπος ανθρώπου

τουρική λέξη herif = τύπος, υποκείμενο

φρ. Ατός ο (χ)ερίφ'ς ποίος έν', πως λέγ'ν ατόν, για ορώτα και μάθα ντ' αραεύ' 'ς μέρα μουν, γιαμ' έν' ο έμπορας τίναν αναμένομε να δίγ' τιμήν για το ρύζ΄;

εμεύω (και  ομεύω ) = ελπίζω ,αναμένω

τουρική λέξη ummak = ελπίζω ,αναμένω

φρ.'Σ σ' εμέν' ξάι μ' εμεύ'ς, τον κώλον σ' απάν' αφκάνα κρού 'ς , ατό την δουλείαν, ντ' εσκάλωσες , μαναχέσσα 'α τελέν' τς ατό!

εσκιάς, ο = ληστής

τουρική λέξη  eskiya = ληστής, κλέφτης

φρ. 'Σ σ' άγρα τ' ορώματα μ', ρίζα μ',εσκιάδας και τσατάδας ελέπω να τρέχ'νε απ' οπίσ'-ι-μ' κ' η κάρδα μ' λύεται κ' απολύεται κ' αναχάπαρα εγνεφίζω...

ερπά'ς, (ερπάπαινα)  = ικανός, επιδέξιος

τουρική λέξη  erbar = ειδήμονας, ειδικός

φρ. Ζατίμ,αχουλούσσα κ' ερπάπαινα να μη έτονε η Πόπη τη Σπεντάμ τη Χάμπονος, με αϊκ'σαν πεθεράν 'κι θ' εταάνιζεν ατόσα χρόνα, ντ' εζήναν εντάμαν.

ετεψιζλίκ', το (και ετεψιζλούγ)  = αδιαντροπιά

τουρική λέξη  edepzizlik  = έλλειψη καλών τρόπων

φρ. Αϊκα ετεψιζλίκα δεικνύζ'νε κάποιοι,απάν' 'ς σ' αλισφαρίσα,σάνκι,πάντα έξεργος θα έν' και τ' ετεψιζλίγ' έχ΄ν ατό με το γομάρ'

έπεϊ, (και επεγί) = αρκετό, αρκετά

τουρική λέξη  epey = αρκετά

φρ. Oυλά τ' εκέσ' εζαπλάεψετεν, ούλα τ' εκέσ' ετζαβλούξετεν,έπεϊ έφαετεν κ' έπεϊ έπετεν ας σ' ανθρωπιων το γαίμαν , εγουτούρεψετεν, ιστέ κανείται, αβούτος ο κόσμος ΄κ'έν ' μόνον τ' εσέτερον!....

εχτιάτς (γνωστή η έκφραση ίνουμαι  εχτιάτς) = βρίσκομαι στην ανάγκη

τουρική λέξη  ihtiyac = ανάγκη

φρ. Ένουμ΄νες εχτιάτς κ' εδανείσταμε έναν τσουβάλ' κοκκία ας σον σ'χωρεμένον τον Αβήτς τη Τόγκα κ' όντες έρθεν τ' αλώνι' ο καιρόν, δύο τσουβάλε εψαλάφ'σεν...

ερζινόν  = αυτό που παράγεται από σιτάρι, σιταρένιο

τουρική λέξη  erzanin  = ψωμί από κεχρί

φρ. Νέπε.άχαλε λαλούδ'ι' αλεύρ' είπα σε να φέρ'τς γιόξα ερτζινόν; χός ψωμί ά ζουμώνω ΄κ' ά ευτάω χαβίτζ'...

εντερίν,  το( και ανταρίν) = ποδήρης χιτώνας γυναικών και ιερέων

τουρική λέξη  entari  = φουστάνι Ι (αντρικό) , κελεμπία

φρ. Ντο πιτσίμ' φορεσίαν έν΄ατό τη κουτσής τη Τογκάβας, τεϊμ εκοκονάεν κ' ενέλλαξεν κ' εφόρεσεν έναν ολήμαυρον εντερίν, σάνκι, ΄ς σην εγκλεσίαν, οσήμερον , τη λειτρουϊαν ατέ ' α ευτάει ατό!...

Ζ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

ζατέν-ζατί-ζατίμ = άλλωστε
τουρκική λέξη zaten = άλλωστε, ήδη, εξάλλου

φρ. Όντες αναστορώ τα παλαιά και κρούν' 'ς σο νου μ' τ' εμετέρ' οιαθρώπ', εθαρώ ελέπ' ατ'ς τικλαεμέντς εμπροστά μ', ζατί γάβρ΄-ι-μ' ο άθρω-πον, όντες ανασπάλ'τς ατόν, ατότε αποθάν'!

ζέρτελιν, το  = βερίκοκο (δέντρο και καρπός)

τουρκική λέξη zerdali = βερίκοκο 

φρ.Το ζέρτελιν ντ' εφύτεψαν ο πασά μ' Τόγκας σουμά 'ς σ' αρτιζάν', οφέτος εδέκεν ούλα τα χρονίας, τα κλαδία αθέ ετσόκεψαν ας σα πολλά τα ζέρτελια.

ζουχούμι = πολύ πικρό φαγητό

τουρική λέξη zikkim = δηλητήριο

φρ.Νέτζη , αβούτα τα φάβατα ντ' μάειρεψες, ξάι τάτ΄΄κ'έχνε'νε, ζουχούμ' έντον το φαϊν, σ'κώσον και σύρον ΄ς σα κοσσάρας!!

ζιχίν* το = μυαλό, εγκέφαλος
τουρκική λέξη zihin = νους, πνεύμα

φρ.'Σ σε τρανόν νούνιγμαν εσέγκανε ' με τα τερτίπα τη Παρθένας μ' το ζιχίν-ι-μ' επόνεσεν, σάνκι, το κιφάλ'-ι-μ' 'α σπάν!

ζαχρά, η = όλα τα σιτηρά
τουρκική λέξη zahire = σιτηρά Ι εφόδια

φρ. Ζαχράδας κ' αλεύρα εφέκαμε 'ς σ' αμπάρα,βουτούρ'τα και τυρία 'ς σα πουλούλα κ' ευρέθαμε 'ς στράτας τσιμπλάχηδες και νεστικοί...

ζακούμ'*, το = πικροδάφνη, ροδοδάφνη
τουρκική λέξη zakkum = πικροδάφνη,

φρ.Τριύλ-τριύλ'ς σην αυλήν, το καλλίον έν', να φυτεύ'ς ζακούμα, ντ' ευτάνε πολλά έμορφα τσιτσάκαι και ζατίμ' να πολλά νερόν, να πολλά φαΪν ψαλαφούν

ζορλάεμαν*, το = ζόρισμα
τουρκική λέξη zorlama = καταναγκασμός, ζόρισμα

φρ. Αϊκον ζορλάεμαν πα ίνεαι; εβγάλ'νεν την ψήν εμούν ο χαμομηλάς με το ταβρανευτέστεν και σερέψτεν κ' όντες εσερεύκουντον ούλον το χαμόμηλον, άντζαγας,ετσούρωσεν το στόμαν ατ'.

ζεγκίντζ', ο ( και ζαγκίντζ) = πλούσιος
τουρκική λέξη zenkin  = πλούσιος

φρ. Ζεγκίντζ 'ς σην τζόπαν και 'ς σην κάδραν έτον ο σ' χωρεμένον, ο έκλερον ο Χρήστον και τ' οσπίτ' ν ατ' κ' έπεϊ παράδας εφέκεν ατά 'ς σε δύο ολάρφανα τη χωρί ', να σκουντουλίζ' το χώμαν ντο τσιλάζ' ατόν!

ζαμάν'  το = χρόνος, καιρός ,χρονικό διάστημα

τουρική λέξη  zaman = χρόνος, καιρός

φρ.Xρόνα και ζαμάνα ,νέπε, κιαν δαβαίνε, τ' εμέτερον το μιλ(λ)έτ' ντ' έσυρεν ' κι 'θ' ανασπάλκουντον και ΄ς σε σας τοι νεοντάδες ατό το βασιγιέτ' αφήνομε!

ζέρτελιν', το = βερίκοκο ( δέντρο και καρπός)

τουρική λέξη  zerdali  = βερίκοκο 

φρ.To ζέρτελιν ντ' εφύτεψεν ο πασά μ' ο Τάσον σουμά 'ς σ' αριζάν ν' οφέτος εδέβεν ούλα τα χρόνίας, τα κλαδία αθέ ετσόκεψαν ας σα ολλά τα ζέρτελια.

ζαβλακούμαι, = χάνω τις δυνάμεις μου

τουρική λέξη  cavlamak  = τινάζω τα πέταλα (αργκό), πεθαίνω 

φρ.Οσήμερον,ενέσπαλλα το τσίτ'-ι-μ' κ' όλεν την ημέραν ΄ς σο χωράφ' ξέσκέπος εσέρευα πατάτας κ' έρθα κ' εζαβλακώθα, τακάτ' κ' επέμ΄νε με...

ζαβαλής, = καημένος, ταλαίπωρος , δυστυχής

τουρική λέξη  zavalli  = καημένος, ταλαίπωρος , δυστυχής

φρ. Nέισσα επέμ΄νεν χέρα, με δύο κορτζόπα, η ζαβαλούσα η Μαρίκαν ασό χατσηπαράμ' και πολλά εζορλαεύτεν ΄ς σην ζωήν, αμά έσυρεν ατό 'ς σα πέτζία τ'ς και 'ς ση κανείνος το στόμαν 'κ' έρρούξεν!

Η — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

ηλετσίτσεκον, το  = πασχαλιά (άνθος)

τουρκική λέξη cicek   = λουλούδι

φρ.Τα κορτζόπα τη χωρί' με κρίνα τη Παναϊας και ηλετσίτσεκα , ντ' εσέρευαν ας σα παχτζάδας, ετονάτευαν τα ξημερώματα τη Μ. Παρασκευής τον Επιτάφιον τη Χρίστου.

Ι — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

ίεμαν,το  (και ίγεμαν) = ταίριασμα, συμφιλίωση

τουρκική λέξη uyma  = ταίριασμα, συμφιλίωση

φρ. Απάν' 'ς σην παιξίαν , γάρηδες, τα παιδία 'μουν και θα τεκισεύνε και θα ιεύνε, εμείς οι τρανοί, ζατί, το καλλίον έν', πολλά να μη ταράουμες, με το παραμικρόν..

ισμάρ'*  το = νεύμα, γνέψιμο, σήμα

τουρκική λέξη  ismar = νεύμα, γνέψιμο, σήμα

φρ. Το καλόν ' κ' ανασπάλκεται, έλεεν πάνταν η πιπή μ' η Σόνα, για τον γιόν τη γειτόντζας ατούν, τον Μουράτ, π' εποίκεν ατέν ισμάρ' να σ΄κών' ποδάρ' κ' όντες επήγαν πλάνκαικα έσυρεν ατέν σ΄έναν πογάζ' κ' εγουρταρεύτεν...

ιεύω =  ταιριάζω ,συμφιλιώνομαι

τουρκική λέξη uymak   = ταιριάζω ,συμφιλιώνομαι

φρ. Απάν' 'ς σην παιξίαν , γάρηδες , τα παιδία ' μουν και θα τεκισεύνε και θα ιεύνε, εμείς οι τρανού, ζατί, το καλλίον έν', πολλά να  μη ταράουμες , με το παραμικρόν...

ιλίσω, =  γλείφω ,κολακεύω

τουρκική λέξη yilismak  = κολακεύω

φρ.Ιστέ , κανείαι νέπε, μη ιλίσ' ατόν ατόσον πολλά, ας σ' ατόν τιδέν ' κι ξύεται , την γαϊλάν ατ' κ' έχομε!...

ινανεύω =  πιστεύω τα λόγια κάποιου ,εμπιστεύομαι

τουρκική λέξη inanmak  = πιστεύω τα λόγια κάποιου ,εμπιστεύομαι

φρ. Eείνον τον Τόγκα, τον Κρωμέτεν, πολλά μη ινανεύ'ς σ' ατόν και μη θήκ'ς τα λό(γ)ιατ' 'ς σκοινίν , ο ' σημερ'νον ο λόγος ατ' με τον ' ψεζ' νόν 'κ' ιεύ'.

ιλίφ' το =  τρίφτης μπάνιου (από χοντρό ύφασμα)

τουρκική λέξη  lif = σφουγγάρι μπάνιου

φρ. Σίτα θ' έμπαινεν 'ς σο σκαφίδ' να λούσκεται η πίπη μ' η Ποπότσαν, εταβίρεψεν την τενεκιάν με το χουλέν' το νερόν κ' επέμ'νεν, η μάρ'σα, με τ' ιλίφ ' και το σαπών' 'ς σα χέρα και ... τζάτζαλεσσα...

ινατλούγ' το =  γινάτι, ισχυρογνωμοσύνη

τουρκική λέξη  inatcilik = ισχυρογνωμοσύνη

φρ. Όντες έρ'ται 'ς σο παρακάδ' εείνε η Σόνα τη Χαλατσί, με το ινατλού'ν ατ'ς ούλ'τς εμούν χολοσπάν' , πάντ εείνο ντο λέει εείνε, έν' 'κ' έν' ορθόν πατεί ποδάρ' να ίνεται δεχτόν.

ινατινά  = πεισματικά, επίμονα 

τουρκική λέξη  inadina = επίτηδες, σκόπιμα, ηθελημένα

φρ. Εσύ δασκεύς 'ς στόχεψον, το ποτάμ' δαβαίν' το πόι σ' δύο φοράς και ρουφίζ' τ' αθρώπ' ς, ωράσον εμαίν' τς απέσ' , αμά εείνος , ινατινά , λαγγεύ' απ΄σ΄κεπέκει ...τσαπαλαεύ' να μη φουρκίται!...

Κ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

κιρέτζ',το = ασβέστης

τουρκική λέξη kirec = ασβέστης

φρ.Οσήμερον , 'ς σο κιντίν απάν,' 'α έρται Χρήστον τη Τόγκα ευτάει με γιαρτίμ' και βζήνομε το κιρ'ετζ, τσίγκι, αβούτα τα ημέρας ' α σκαλώνομε το σουβάεμαν.

κιντίν, το = αργά το απόγευμα, δειλινό

τουρκική λέξη ikindi = απομεσήμερο, εσπέρα

φρ. Μη κολολεύ' ς, δέβα και κλώστ'ους το κιντίν, όντες φάζομε και θ' αλμέγομε τα ζα, να είσαι αδάκα, να δίγ'ς με έναν γιαρτίμ'.

κιούμ΄,το  = δοχείο νερού με χειρολαβή

τουρκική λέξη gugum = μεγάλη κανάτα

φρ. Θήκον, νέτζη, το κούμ' με το νερόν, απάν' 'ς σο πέσκον ας χουλείται, αλλομούνον-κεσ' λούζομε το μωρόν.

καγάν', το = δρεπάνι

τουρκική λέξη orak = δρεπάνι

φρ. 'Σ σ' εμπριζ'νά τα χρόνα οι χωρέτε ' μουν πολλά ενεγκάσκουνταν απέσ' ΄ς σ΄Τογατσίκας, όντες εθέριζαν με τα καγάνα κ' εδεμάταζαν το ρύζ' κεπέκει με τ' αραπάδας εκοβάλ'ναν τα δεμάτα 'ς σ' αλών. απάν , σουμά'ς σην πατόζαν.

κικνάρ,το = έλατον

τουρκική λέξη kokkhar = έλατον

φρ.Τα παρχάρα και τ' ορμάνα ' μουν γομάτα κικνάρα έταν και τσεσίτα-τσεσίτα άλλα δέντρα, νασάν τα πουλία τη Θεού και τ' ομμάτα ντ' επορούν κ' ελέπ'ν ατά!

κελπερή, η  = φτυάρι  φούρνου
τουρκική λέξη gelberi = σιδερένιο εργαλείο

φρ.Έπαρ' τσαπύγα την κελπερήν και τάταξον τ' άψιμον, να μη νεβζήεται, άμον 

κιρέτζ, το = ασβέστης κιρετζώνω και κιρατζώνω = ασβεστώνω

τουρκική λέξη  kirec = ασβέστης

φρ. Οσήμερον , 'ς σο κιντίν απάν,' α έρται ο Χρήστον τη Τόγκα ευτάει με γιαρτίμ' και βζήνομε το κιρέτζ(= να κάνουμε την πολτοποίηση ), τσίγκι, αβούτα τα ημέρας 'α σκαλώνομε το σουβάέμαν.

καφούλ' = θάμνος 

τουρική λέξη kaful - kafil = θαμνώδη; περιοχή

φρ. Νέκουτση, τα μαλλία σ' άμον καφούλα ένταν φωλέας ' α ευτάνε  απέσ' τα φτείρας και χαπάρ ' κι θα παίρ'τς ατό, δέβα νέβρακ'σον και χτέντζον ατά.

κουτούν,  το= ξυλώδες μέρος του καλαμποκιού μετά την αφαίρεση του καρπού

τουρκική λέξη kutun = στέλεχος, το κοτσάνι του καλαμποκιού

φρ.Έπαρ' και δέβα, σιφτάμ, τα τσουβάλα με τα λαζούδα 'ς σην χαμαιλέτεν κεπέκει σερεύομε τα κοτούνα απέσ' ' ς σην καλαθίναν, τον χειμωγκόν 'α χρέσκουνταν για τον πέσκον.

κιάρ' ,το  = κέδρος, όφελος

τουρκική λέξη kar =  κέδρος, όφελος

φρ. Ας ατό τ' ολισφερίσ', νέπε ντ' εποίκες ποίον έτον τ' εσόν το κιάρ; γιαμ' δύο τάλαρα επούλτσες ατά πέντε φράγκα και ξάν' εσέβες απέσ' με τα τσαρούχα.

κεψέ, η  = μεγάλη χάλκινη κουτάλα

τουρκική λέξη kepce = κουτάλα, χουλιάρα

φρ.Με τ' αβούτο την κεψέν και το δίλαβον το χαλκόν, γάρηδες, εξέρετεν πόσα χαράντας σο Τσίτσιλη εντώκα 'ς σην στράταν;΄(= έφερα σε πέρας).

κουρτώ = καταπίνω 

φρ.Όντες  πονεί η γούλα σ' , γιάβρ'-ι-μ' και 'κ' επορείς να κουρτάς, ποίσον γαργάρας με χαμόμηλον κ' αμάν μαλακώμν η γούλα σ'...

κούντ', το = μπάλα ζυμαρικού

τουρκική λέξη kunt = μπάλα ζήμης για την παρασκευή ψωμιού, πηλός του αγγειοπλάστη

φρ. Έπεϊ ζουμάρ' ποίσον, πολλά πίτας θα ευτάμε, να κανείται μας, θέλομε δώδεκα κούντα για έναν ταμάμ πίταν...

καπίκ*, το = ευτελές νόμισμα, νόμισμα μικρής αξίας

τουρκική λέξη kapik = καπίκι

φρ. Οσήμερον, ας σο παζάρ΄τη Τσιφλητσίκ ταντέλαν εκλώστα , ούλα τα παράδας ΄κ' εγροίκ'σα πως εχαρτζεύταν, να έναν καπίκ' επέμ'νεν ΄ς σην κεσέ μ'.

καρούσ', το = σπιθαμή

τουρκική λέξη karis = σπιθαμή

φρ. Το πόιν ατ' έναν καρούσ' κ' η γλώσσα τ' δύο καρούσα, 'ς σην καν'νάν σειράν ΄κι δίγ και το στόμα ν ατ' γολάγια απάν ΄κ' έρται!

κουσκαντέας', ( και κουσκαντζάρης) = ζηλιάρης

τουρκική λέξη kiskanc = ζηλιάρης

φρ. Η άχαρος, η Σούλα, κουσκαντέαν άντραν ετσάτεψεν κ' άσπρον ημέραν 'κ' ελέπ' επουγαλτούρεψαν ατέν τ' ορωτέματ' ατ': τίναν τερείς; μέρ' εχπάστες να πας και γελάς; Εγώ , αν έμ''νε 'ς σο νοδό ν ατ'ς 'α εφάζ' ν τόν το σκατό μ' και θα εσ'κούμνε έφευα...

κεζέκ', το = σβώλος

τουρκική λέξη kesek  = σβώλος

φρ. Τζάπαν δουλείαν, εθαρώ εποίκα απέσ'ς' σα Τοκατσίκας, ορθά ΄κ' ετουρμουχλαεύτεν το χωράφ' -ι-μ', πολλά κεζέκα επέμ'ναν ...

καραμουτάσκουμαι  και καραμουτώνω = σκυθρωπιάζω. κατσουφιάζω

τουρκική λέξη kara +mut (= μαύρη τύχη) kara + umut, (= μαύρη ελπίδα) 

φρ. Σ' κού-σ' κού, γιάβρ'-ι-μ', στράταν έχ΄ς, γαρσού το Τσιτσιλήν εχονίεν, ο ουρανόν εκαραμούτωσεν κ' εκρέμασεν τ' ωτιά!, μη σκαλών ' η βρεχή κ' αργίεις 'ς σ δουλείαν 'ς.

καρίκ' το  = διαχωριστική λωρίδα των χωραφιών

τουρκική λέξη karik  = αυλάκι

φρ. Απαγέσ' 'ς σα καρίκας τη χωραφίων εφύτρωναν τα μουχρίτσας και τσεσίτα-τσεσίτα χορτάρα κ' οσήμερον , με τα φάρμακα ντο τσανίζ'νε ατά πα εσύρθαν.

Λ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

λαϊλάκ*, το ( και λειλέκ' ) = πελαργός

τουρκική λέξη leylek = πελαργός

φρ. Είναν καιρόν, με την έλαν τ' Άνοιξης , έρχουνταν κ' έν' σιρίν λαϊλάκα κ' έχτεζαν 'ς σα δίπατα τ' οσπίτα φωλέας κ' οσήμερον ατά πα εσύρθαν, για (ή) έναν ελέ'ς 'ς σην μαχαλάν εμυόν για (ή) δύο απάν' 'ς σα κολόνας...

λουλά, η  = καπνοσύριγγα

τουρκική λέξη lúlê ή lúlè, = καπνοσύριγγα σημαίνει καπνοσύριγγα (το παραδοσιακό σωληνάκι για να καπνίζει κανείς τον ναργιλέ ή τον καπνό).

φρ. Άμον βυζορρώι ετάχεψεν 'ς σο στόμαν ατ' την λουλάν κ' ετικλαεύτεν, ο ασάευτον, έμπρα κιαν'ς σα πεθερ'κά τ'κ' ανένροπα εδείκνυζεν ατ'ς την πόρταν!...

λέσ',το (λασ')= πτώμα , ψοφίμι

τουρκική λέξη les = ψοφίμι, θρασίμι

φρ. Αβούτο το λέσ' απέσ' 'ς σον πλάνον, ποίος έσυρεν ατό, ατζάπ'σα ; εσκύλαξεν ούλον η μαχαλά, νέπε , Χρήστον έπαρ' και δέβα φόσιξον ατό 'ς σον γιαζίν, έξ' ας σο χωριόν.

.

λαφαζάνος ( και λαπαζάνος)',= φλύαρος, ανόητος

τουρκική λέξη lafazan = φλύαρος, ανόητος

φρ. Ανάθεμ' άτον ,τον λαφαζάνον , έρθεν κ' εκαλοκάτσεν και σειράν 'ς σην καν'νάν ' κ' εδέκεν να καλατζεύ', το στόμαν ατ' απάν' κ' έρθεν,'ς σ' 'αλλ' την φορήν , 'α ξύνω άλας ο['ισ' ατ' , πέλκι, σ' κούται φεύ'!

λαπλαπίν*, το = στραγάλι

τουρκική λέξη leblebi = στραγάλι

φρ. Με λαπλαπία, κερατίσκας, κάστανα και καρύδα εγόμωναμε τα σακκούλα' μουν , όντες εγυροκλώσκουμνες κ' εψάλναμε τα κάλαντα 'ς σα μαχαλάδας τη Τσιτσηλή..

λετζέκ', το = κάλυμμα για γυναικείο κεφάλι

τουρκική λέξη lecek = κάλυμμα κεφαλιού

φρ. Οσήμερον, 'ς σο χωρίον, οι γαρήδες, όντες εβγαίνε 'ς σον ήλεν να τσίτα σκεπάγουνταν να λετζέκα, ζατίμ τρανόν ζόρ' 'κ' έχ'νε ! κάθουνταν το περ'σσόν 'ς σα σαρία, λαφλαεύνε και κώλα πεσλαεύνε! (σαρία = δροσερά μέρη)

λαβάσ', το = λεπτή πίτα

τουρκική λέξη lavas = ψωμί χωρίς ψίχα

φρ. 'Σ σ' αραλούγ' απάν' ετοπλαεύκουμνες οι γαρήδες τη μαχαλάς αφκά 'ς σην τσατμάν τη Τογκάβας κ' εποίναμε έναν σιρίν λαλάγγας και λαβάσα κ' ας έναν έψενεμε 'ς σο σάτζ' κ' ας άλλ' έτρωγαμε κ' εσ'χώρ'ναμε τ' αποθαμέν'τς εμούν!

Μ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

μεϊχανά,η = ταβέρνα, καπηλειό

τουρκική λέξη meyhane =  καπηλειό

φρ. Ας ατόν, γιάβρ'-ι-μ', χαϊρ' μ΄αναμέν'τς, αν ακούς εμέν' , αποδέβ΄ατόν, ζατίμ,'ς σα μεϊχανάδας και 'ς σα σποταλέσα χαρτζεύ' το ημεροδούλ' νατ' , ντ' οσπίτ' 'α γουρεύετεν;

μαστραπά, η  = χάλικο ποτήρι για νερό

τουρική λέξη mssrapa = κούπα, κύπελλο, μαστραπάς

φρ. Χρήστον , πούλι μ' , ωράσον ανασπάλ'τς να θήκ΄ς σην αραπάν το λάήν με το νερόν και την μαστραπάν, 'ς σο μεσημέρ' απάν' 'α καρδοκάουστουν.

μακάρτ',* το = μικρή ποσότητα γιαουρτιού που ανακατεύεται μέσα στο χλιαρό γάλα για να πήξει

τουρκική λέξη makart = πυτία

φρ. Ούλα τα ξυγάλ' τα εσέγκες ατά'ς σο ξυλάγγ' και λαϊσκουνταν κ' έναν χουλαρέαν μακάρτ ' 'κ' εκράτεσες να κολίεις το γάλαν κ' ατώρα ερρούξες κ' αραεύς'ς ας σην μαχαλάν σ΄Τόγκα.

μαλέζ', το =  σούπα από αλεύρι, οτιδήποτε χυλώδες

τουρκική λέξη malez  =  σούπα  φτιαγμένη

φρ.Νέτζη, Κούλα, ετάραξες - ετάραξες απέσ' 'ς καζάν το πιλάβ' , άμον μαλέζ' έντονε, ας τερώ σε, πώς 'α κανών΄τς ατό 'ς σα τσανάχα και, ζατίμ', πώς 'α ζαροτερούν εμάς οι καλεσμέν' τη χαράς!.

μιμίδ',  το = σπυράκι

τουρκική λέξη mimit =  σπυράκι

φρ. Ατά τα μιμίδα ντ' εξέγκες 'ς σο κατζί σ' αν κνέσκουνταν μη τζαφίεις ατά πολλά, 'α φγεραλαεύκουνταν και γολάγια ΄κι θα λαρούνταν.

μουρταρλούγ' *,το  = βρομιά, ακαθαρσία
τουρκική λέξη  murdarlik = βρομιά, ακαθαρσία

 φρ. Νέπε Χρήστον, τοπλάεψον τ' αχούλ' -ι-σ', ατά τα μουρταρλούγα ντ' ευτάς, ανέν και παίρ' χαπάρ' η πεθερά σ' κ' άλλ' εμπροστά ας σην γαρή σ', κανείς 'ς κι θα γουρταρεύ' σε, με τα λάχτας 'α σύρ΄τσε έξ'...

μιντέρ', το  = μαξιλάρα, υπόστρωμα

τουρκική λέξη minder =  μαξιλάρα,, στρωμνή

φρ. Η γιάγια μ' η Πηνελόπ' σα τρανά τα ζέστας τη καλοκαιρί, μ' έναν μιμτέρ' 'ς σο χέρ΄ ελάσλουτον την αυλήν κ' όπου καικά έλεπεν σαρήν, εθή'νε ατό κα κ' εκάθουντον κεπέκει ετοπλαεύκουνταν ούλ' οι γραιάδες τη μαχαάς σ' Τόνκα.

μαλά = το μυστρί του οικοδόμου

τουρκική λέξη mala = μυστρί

φρ.Η μαλά και το σαούλ ' εγράσταν ΄ς σα χέρα τη ταή μ' τη Πανίκα, πεχτισεν κ' εγούρεψεν τη κόσνονος (=πολλά) τα χτισώνας.

μομότζ',το ( τα μομότζα ) = ο καρπός του πεύκου

τουρκική λέξη momoc = κουκουνάρι πεύκου

φρ. Η  αυλή τ' γιαγιά σ' μ'  τ' Άννας, γομάτον πεύκα έτον κ' όντες ερρούζ'ναν αφκακέσ' μικρά και τρανά μομότζα, εσέρευαμ' ατά και με τ' εείνα πα...παιχνίδα εποίναμε κ' ακλανεύκουμ'νες.

μαντούκ',* το = κολπαδόρικο παιδί,πονηρό

τουρκική λέξη madik = κόλπο

φρ. Στόχεψον ατό το μαντούκ, όντες δαβαίν' απαδακέσ,τσουπών' τ' ομμάτα σ' κ' ευτάει την ζεμίαν και χαπάρ' ' κι παίρ'τς.

μεζάτ', το = δημοπρασία, πλειστηριασμός

τουρκική λέξη mezat = δημοπρασία, πλειστηριασμός

φρ. Τα σποταλέσα και ταχρέητα πολλά εφούρξαν ατόν κ' εξέγκαν το μαγαζίν ατ' 'ς σο μεζάτ' κ' εείνος ο Τόγκας απ' εκέσ' 'κ' έρται, φτύζ' ν ατόν κ' εθαρεί βρέχ'.

Ν — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

ναζλάνεμαν,  = καμώματα, τσαλίμια

τουρκική λέξη nazlanma= καμώματα, τσαλίμια

φρ. Νέτζή, πάντα , ατό το ναζλάνεμαν  μ' ευτάς, εμέν' να γαντουρεύ'ς 'κ' επορείς, απάν ' αφκά να κρούς τον κώλο σ', αβούτο τ' οσπιτόπον έν' τη Άννας, ζατίμ εσύ επήρες τη γιάγιας -ι-σ', τ' Σάρας!

νισαστόν,  το = ψιλό αλεύρι, άμυλο

τουρκική λέξη nisasta = άμυλο

φρ. Αν θέλ'τς να χυλών' η σουρβά, σίτα βράζ' σύρον απέσ' ενάξα νισαστόν, για (ή) ό όντες ανοίεις φύλλαν για πίταν , τσάντζον απαγκέσ' ενάξα ν' ανοίουνταν κ' άλλο γολάγια.

ναλίν, το = ξύλινο πέδιλο

τουρκική λέξη nalin = τσόκαρο

φρ. Ναλόπα για (ή) γαλέτσα έταν τα πρώτα παπούτζα ντ' εβά'ναμε 'ς σα ποδάρα ' μουν , αμά το καλοκαίρ', όντες έτρεχαμε κ' έπαιζαμε απαγκέσ' 'ς σα στράτας να ναλία εφόρ'ναμε να γαλέτσα.

νεφρέτ'*, το = αηδία, σιχασιά

τουρκική λέξη nefret = αηδία, σιχασιά

φρ. Ας πάει χάται, το νεφρέτ, επουγαλτούρεψαν ούλ'τς εμούν τ΄άσκεμα τα τερτίπα τ΄ς, εσύ αχσαεύ'ς ατέν κ΄εείνε δάκ'σε!

Ο — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

οργάσεμαν, το = προσπάθεια, αγώνας
τουρκική λέξη ugrasma = προσπάθεια, αγώνας πάλη
φρ. Αίκον οργάσεμαν πα ίνεται ; ο ήλεν εκατακεφαλάεν κ' οι αργάτ' ακόμαν τσαπαλαεύνε, νέπε Χρήστο, απέσ' 'ς σο χωράφ' ιστέ, οπουρνά πα ημέραν έν', κανείται, ας θήκ'νε κά τα καγάνα.

ορτάχ'ς, ο = συμμέτοχος , συνέταιρος 
τουρκική λέξη ortak  =  συμμέτοχος , συνέταιρος
φρ. Ζατίμ, οκνές και φοτέας έτον , πάντα , την δουλείαν έλεπεν κ' έφευεν, αμά'ς σα παράδας -ι-μ' ορτάχ'ς εθέλ'νεν να έτον..

ολούχ', το = λούκι, υδροσωλήνας
τουρκική λέξη oluk = λούκι, υδρορροή
φρ. Νέπε,ας σ' οψέ κιαν μουρδουλίζω κ' εσύ δεβάεις ατό κωφότα,τ' ολούχα εστουπώθαν ας σα χοσέτα,ταβρανεύτ' και καθάρτσον ατά μη προκάν ' μας η βρεχή.

Π — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

παλάχ'*, το = μικρό του βουβαλιού
τουρκική λέξη balak  = νεογνό ζώου

φρ. Είναν καιρόν τα γιαζίαμουν σο Τσιτσιλή γομάτα κομέσα και παλάχα έταν κ' ατώρα πα να 'ς σα γιαζία ελέπ'ς ατά να 'ς σα παθινία.

πιλίτσ' ,το  = μικρό κοτόπουλο

τουρκική λέξη pilic = μικρό κοτόπουλο
φρ.Τα πιλίτσα, ντ' έσπαξα οψέ, ορθόν κρέας απάν' ατούν ' κ' είχαν, αμά το πιλάβ', ντ' εποίκα με το ζωμίν ατούν, πολλά τατλούν έντον.

παρτσαλαύω  = τεμαχίζω, κομματιάζω 

τουρκική λέξη parcalamak =κομματιάζω 

φρ. 'Σ σα χαραάντας τη χωρί ' έσπαζαν έναν μουσκάρ , 'για (ή) δύο-τρία πρόγατα, επαρτσαλάευαν το κρέας, έψεναν ατό 'ς σα δίλαβα τα καζάνα κ' εποίναν τα φαϊα για τοι καλεσμέν'τς...

πατσή, η   = αδελφή , κόρη Ι η αδελφή των γονιών μας

τουρκική λέξη baci  = αδελφή , κόρη Ι εσωτερική υπηρέτρια

φρ. Είναν καιρόν η πατσή μ' η Μαρία τ' Στριγκονος, για (ή) ας σα παχτάδας ' κ'  έβγαινεν, για (ή)  τ' απάν-αφκά εφέρ'νεν τα μαχαλάδας κ' ατώρα ωράζ' τ' οσπιτ΄' τα κιοσάδας.

παλίτ  το = βελανιδιά

τουρκική λέξη pelit = βελανιδιά

φρ. Με δύο αραπάδας πελίτα, ντ' έγκαμε ας σο Πέραν το βουνόν , εξέγκαμε οφέτον τον χειμωγκόν.

πελά, η = σκοτούρα, πρόβλημα

τουρκική λέξη bela =   σκοτούρα, πρόβλημα

φρ. Άμον τ' ενοίγαν τη στράτας τη Γερμανίας, τη Σουηδίας, άναυα τα τέρτα και την αροθυμίαν εσκάλωσαν για τοι γεροντάδες και τα παλάδας με τη παιδίων ατούν τα παιδία.

πατίρ - κιουτούρ  = απότομα , ξαφνικά
τουρκική λέξη kutur =  απότομα , ξαφνικά

φρ. Όντες εσέβεν απέσ' 'ς σ' οσπίτ' ο κύρτς ατ' κ' είδεν ατόν να χοβλαεύ' απάν΄ς σην πατσήν ατ', πατίρ - κιουτούρ εσάρεψαν ατόν τα σιλέας, 'ς σ' άλλ' τη φορήν ν' εγβαίν, αμά όχι με ...ξυλέας!

παρτσαλαεύω = τεμαχίζω, κομματιάζω

τουρική λέξη parcalamak = κομματιάζω

φρ.΄Σ σα χαράντας τη χωρί' έσπαζαν έναν μουσκάρ', για (ή) δύο -τρία πρόγατα, επαρτσαλάευαν το κρέας, έψεναν ατό'ς σα δίλαβα τα καζάνα κ' εποίναν τα φαϊα για τοι καλεσμέν' τς...

ποντούρ* το  = είδος ανδρικού παντελονιού

τουρκική λέξη potur = βράκα
φρ.Το ποντούρ', ντ' εφόρ'ναν τ' εμετέρ' οι αγούρ',έτον πολλά κεϊσ',αφκά'ς σα ποδάρα εστένευεν και με βρακοζών ' εστέρεναν ατό'ς μέσα'τουν.

πατούλ*, το= λαναρισμένο μαλλί, νιφάδα χιονιού, αφράτο, κατάλευκο
τουρκική λέξη patul  =  δράγμα λαναρισμένου ερίου

φρ. Πατούλα κ' έμορφος έν' η κουτζή τη Τογκάβας, πάν ' κ' έρ'ταν τα προξενίας, αμά εείνε αναμέν' τ' αρνίν τη ξενιτείας!

πουγαλτουρεύω,= στενοχωρώ κάποιον

τουρκική λέξη bugaldirmak  =  στενοχωρώ κάποιον
φρ. Με τ' άσκεμον το ταπιάτ'  ν ατ'ς, το τσουνίν, επουγαλτούρεψεν τον παιδάν εμούν και να αχούλ' επέμ'νεν ατόν, να τακάτ' ν' ευτάει έναν δουλείαν...

παρουσεύω = δυσάρεστη συμφιλιώνομαι 

τουρκική λέξη barismak = συμφιλιώνομαι 

φρ. 'Σ σην μαχαλάν εμούν , σούγα-γούγα, οι γαρήδες εχολάσκουνταν τ' έναν τ' άλλο κ ' ετάβιζαν , αμά αγλήγορα πα επαρούσευαν , κεπέκει ξάν' εσύρ'νεν ο είς τ' άλλαινας τ' ουράδ΄!

πουζώνω,= σουφρώνω το πρόσωπο, σκυθρωπιάζω (πουζωμένος)

τουρκική λέξη buzmek  =  πτυχώνω Ι συρρικνώνω
φρ. Ξάι καλόν ταπιάτ' κ' είχεν, όντες 'κ' ερέχ' κουντον το φαϊν, εγούζευεν κ' αμ'αν επούζωνεν το κατζίν εντούνεν κα το χουλάρ κ' εσ' κούντον ας σο τραπέζ'...

πιρπιρίμ,' το  = γλιστρίδα

τουρκική λέξη pirpirim  = γλιστρίδα

φρ. Η παχτζά μ', μετά τα βρεχία, εγομώθεν πιρπιρίμα λέω Χρήστον, να σερεύ' ατά κ' ευτάω για τ' εμάς έναν σαλάταν με ξίδ' και σκόρδον και τα περισσα, ζατίμ,' σύρ' ατά 'ς σα κοσσάρας, ατά πα ψήν έχ'νε!

πισλαεύω,* = βρομίζω ,λερώνω

τουρκική λέξη pisletmek   = βρομίζω ,λερώνω

φρ. Με το φορκάλ' ετσαρακάλευεν ατόν η πατσή ατ', όντες επισλάευεν τα σιλεμένα τα σκάλας με τα τσαμουρωμένα τα παπούτζα τ', αμά εείνος, γάσπαρα, ξαν' εσούμωνεν και....έτρωεν τα φορκαλέας.

πεσή * η  = ξύλινη κατασκευή, ειδικά διαμορφωμένη, όπου ζει και εκτρέφεται το γουρούνι

τουρκική λέξη desi = σίτιση, νομή τουρκική λέξη desici  = εκτροφέας
φρ.Την πεσήν τη γουρουνί, σαπαπί τη μυρωδίας, εγούρευαν ατό, πάντα, μακρά ας σ' οσπίτ'.

πεγενεύκουμαι(και πεγιανεύκομαι), = μου αρέσει κάτι

τουρκική λέξη beyehmek  = μου αρέσει κάτι

φρ. 'Σ σα νεότητα τ'ς, ζατίμ, καν'νάν κ' επεγενεύκουντον, η ανόρεχτος, ομείνας εκότζεζεν , ο άλλος ετσιντούλαζεν και...ντ' εγροίλικ'σεν; ωράζ', άμον κούκος, το τζάγ' τη κυρού ατ'ς...

πέσκος, ο  = θερμάστρα

τουρκική λέξη poske  = σόμπα
φρ. Νέπε Χρήστον,οσήμερον ο πάσον ξάι 'κι σύρ', γιαμ' τα πορία εγομώθαν μανέας και θέλ'νε τίναγμαν;

πεσλάεμαν, το  = διατροφή, εκτροφή

τουρκική λέξη besleme   =  διατροφή, εκτροφή
φρ. Μ' αϊκον κολοκαθεσίαν και πεσλάεμαν , άμον μουχτερός έντον, να κλίν' κα το κιφάλ'ν ατ', την τσ'ιπαν ατ' 'κ' ελ'επ'.

περισάντζ ,περισάν ο  = ταλαιπωρημένος

τουρκική λέξη perisan = εξαθλιωμένος, ράκος
φρ. Με την ψήν 'ς σο στόμαν και περισάν ευρέθαμε 'ς σα στράτας και τα  καμονάντας εμούν έκραν και τελεμονήν 'κ' είχαν!

περή, , η = μάγισσα, ξωτικό πονηρή γυναίκα
τουρκική λέξη peri = νεράιδα, στοιχείο

φρ.Τα μασάλα και τα ιστορίας ντ' έλλεν η γιάγια μ' η Τογκάβα, είχαν και καλοκόρσα περάδας κ' έβρωτους τσατάδας κι εγώ , ζατίμ πάντα εσάσευα κ' ετέρν' ατέν απέσ' 'ς σο στόμαν..

περισανλούχ, το = ταλαιπωρία

τουρκική λέξη perisanlik = εξαθλίωση , κατάντια

φρ.Το περισανλούχ ντ' εσυρνεν εείνος ο Τόγκας ο Χρήστον, εθαρώ, γολάγια ας σην καν'ναν εμούν ΄κι σύρ΄κεται!..

περπέρτς, ο (και παρπέρτς)  = κουρέας

τουρκική λέξη berder  = κουρέας

φρ.Ο Τόγκας , ομπερπέρτς τη χωρί', με το περπελούζ' και δέκα στρέμματα χωραφόπα, τρία κορτόπα ετράνυνεν, εσπούδαξεν και καλοένρισεν ατά.

παρχάτζ' το = χάλκινο σκεύος της κουζίνας με τοξοειδές χερούλι,(του αγιασμού)
τουρική λέξη bakras = χάλκινο δοχείο
φρ. Ανήμαραν τα Φώτα ο παπάς μ' έναν παρχάτζ' γομάτον αγιασμένον νερόν, ελάσκούντον το χωρίον και με κλαδόπα βασιλικού εράντιζεν κ' αθρώπ'ς, τ' οσπίτα, τα ζα κ' ούλα πα τα γιαπία μουν.

πέλμα η = διαχωριστικό δύο δωματίων
τουρκική λέξη bolme = διαίρεση , χώρισμά

φρ. Όντες επλέθυνεν η ταϊφά, μ' έναν πέλμάν εχώρτσαμε την σάλαν κ' εποίκαμε δύο καμαρόπα, έπεϊχρόνα, ζατίμ με την γιάγια μ' εκοικούμ'νε κιφάλ '-ποδάρα.

περά* η = τόπος όπου αρμέγουν τα ζώα
τουρκική λέξη pere = τόπος όπου αρμέγουν τα ζώα

φρ. 'Σ σο κιντίν απαν' οι τσοπάν ' ετοπλάευαν τ' αλμεγαδα τα χτήνα 'ς σην περάν κ΄εσκάλωσαν τ' άλμεγμαν κ' εγλήγορ΄ναν να μη απομένε 'ς σην σλοτ'ιαν.

πεσκίρ' ,το  = πετσέτα

τουρκική λέξη peskir  = πετσέτα
φρ. Nέπε Χρήστο,στάεις και πας, 'κ' ελέπ'ς το πεσκίρ' ντο κρεμάεται οπίσ' 'ς σην πόρταν να σπογγίεις τα χέρα σ', μη θέλ'τς, πάντα να υλάζω απ' οπίσ'-ι-σ'!

πεσλίν = καλοταϊσμένο

τουρκική λέξη  besili-besli = καλοταϊσμένο
φρ. Άμον πεσλίν μουσκέρ έντον, τρώει πίν' και κάθεται, δουλείαν και πορπάτεμαν ντο έν' 'κ' εξέρ,' μόνον τη γούλας ατ' την τρύπαν εξέρ'.

παστάν  = τελείως, εξ ολοκλήρου 

τουρκική λέξη bastan = πρώτα, εξ αρχής

φρ. Μέρ' εχάθες, Τογκοπούλ' , παστά, ενέσπαλλες τη γιάγια σ'! Τ' ομμάτα μ' επέμ'ναν σην στράταν!..

πεκιάρτς, ο  = άνδρας ανύπαντρος, μπεκιάρης(θηλ. πεκιάραινα)

τουρκική λέξη bekar = άνδρας ανύπαντρος εργένης

φρ. Όρκον κ' όμνυσμαν εποίκεν ο Χρήστον 'ς σα κυρουκά τ', ν' αντρίζ', σιφτάν τ' αδελφοκόριτζα τ' , αμά, οσήμερον , εείνα ζουν με τ' αντρούδας και τα παιδία τουν κ' εείνος, ο αχάρετον , επέμ'νεν πεκιάρτς και σύρ' την μαναχίαν.

 

παστουρεύω , = πιέζω
τουρκική λέξη kantar  bastirmak =  πιέζω

φρ. Σύρον πόλοκον άλας 'ς σα χασεμένα τα πιπέρα, παστούρεψον ατά απέσ' 'ς έναν πουλούλ' κεπέκει θήκον απάν' έναν τεμίζ' λιθάρ', 'ς σε τρία - τέσσερα ημέρας  'α έχ'ς στύπαν.

πεχορίκ', , το = καπνοδόχος τζακιού , σόμπας
τουρκική λέξη buhar  =  ατμός,άχνα piherik- pogerik-pugana baca  = καπνοδόχος

φρ. Oψέ εκαθάρτσαμέν, το περοχίτ' ντ' εγομώθεν μανέας, ετίβαξαμε και τα πορία κ' οσήμερον, ο πέσκον ελέπ'ς ντ' έμορφα τζαγανίζ', χαβάσ' ευτάς να κάθεσαι σουμά...

πεζεβέγκ'ς , ο = αισχρός, ανήθικος , άτιμος
τουρκική λέξη pezevenk   =  μαστροπός, νταβατζής

φρ. Να τ κυρουκά τ', να τα μωρά τ' εσάεψεν, ο πεζεβέγκ'ς, εσέβεν, αναχάπαρα, επέσ' 'ς σ' οσπίτ' κ' εχοβλάεψεν απάν' 'ς σην γαρήν ατ' κ' ούλ' εσάσεψαν κ' ετέρ'ναν, αμά αγλήγορα ο κύρτς ατ' εκάτσεν ατόν κα...

ποσπογαζλούγ' , το = φλυαρία
τουρκική λέξη bosbogazlik  =  φλυαρία

φρ. Με τ' ατό το ποσογαζλούγ' και την ευκαιροσύναν ατ'ς την μαχαλάν τ' απάν' αφκά φέρ', ζατί, το στόμαν ατ'ς ξάι ΄κι κρατεί, φάκ' απέσ' ατ'ς 'κ' αναλεί , ό,τι λες ατέν παίρ' ατό τρέχ'!

παλάν* , το =  σέλα γαϊδάρου
τουρκική λέξη palan  = μαλακή σέλα, σαμάρι

φρ. Κάθαν ημέραν, ο σ' χωρεμένον ο ταή μ' ο Μήτρον ασ' τσαχουράντς εθήκ'νεν το παλάν' 'ς σην ράχαν τη γάιδαρονος, επαίρ'νεν και τ' αζούχ'ν ατ' κ' έβγαινεν 'ς σην στράταν για το ποστανοχώραφον ατ' κ' όλεν την ημέραν ερίαζεν ατούκες  τα χαρούζατ' να μη ...πορτατούν!

πατλάεμαν* , το = ξέσπασμα, ξεφούσκωμα, σκάσιμο
τουρκική λέξη patlama  =  ξέσπασμα, ξεφούσκωμα,

φρ. Νέκουτζη, ντ' έπαθες, με τ' ατό το πατλάεμαν και το γαραλάισμά σ' ούλ'τς εδέκες χαπάρ' κ' έσ'κωσες την μαχαλάν τ' Τογκα 'ς σο ποδάρ'.

 

Ρ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

ρεϊχαν,* το  = βασιλικό, φυτό που μοσχομυρίζει

τουρκική λέξη reyhah  = βασιλικός
φρ. Εσκουντούλτσεν, νύφε,είπε με, το φαϊν ας σο ρεϊχαν ντ' εσέγκες κι ας σα παραρικά, αμά ενάξα σ' άναλον απάν' έν' , ζατ'ιμ', αϊκα έν', πάντα, έναν κουσούρ'  'α ευρήκ' η τατ' σούζαινα η πεθερά μ'.

ρεχίν, το= ενέχυρο

τουρκική λέξη rehin = ενέχυρο, εγγύηση

φρ. Εσέγκεν, ο άχαρον , τ' οσπίτόπον ν ατ' ρεχίν κ' ατώρα τα χρέητα έρθαν κ' εφούρκ' σαν ατόν και νουνίζ' κ' απονουνίζ' ντο θα ίνεται το χάλ' ν ατ' . πως θα γουρταρεύ' τ' οσπίτ' ν ατ'!

ρανταλαεύω  = τρίβω

τουρκική λέξη rendelemek  = τρίβω
φρ. Ερανταλάεψα τα κομμάτα τη πάλκας απέσ' 'ς σο τρανόν το κεφτκίρ' κ' εφέκ' ατό να υλίζ'νε καλά, ουσνά ετοιμάεται και το ζουμάρ'.

ραχάτ', το  = ηρεμία, άνεση

τουρκική λέξη rahat  = άνεση Ι άνετος 
φρ. Νέπε , κάθ'κα ΄ς σ΄ωβά σ΄, ραχάτ 'κ ΄έχ΄ς! μίαν αδακές κλωσκεσαι, μίαν εκέσ', 'ς σον κώλο σ' αχάντα έχ΄ς, χός η κουτζή εμούν με τον νισανλούν ατ'ς έν' 'ς σο λασίον.

ραχατλούγ* το  = άνεση, ησυχία

τουρκική λέξη rahatlik  = άνεση, ησυχία
φρ. Αϊκον ραχατλούγ' μέρ' θ' εύρηκες;ούλ' με τ' εσόν την δουλείαν ογρασεύνε κ' εσύ έρθες έναν τράμ, εντώκες 'ς ση κοσσάς τον κλωλον κ' έφυες!.

ραχατλάεμαν ,το = ηρεμία, ανακούφιση

τουρική λέξη rahatlama = ηρεμία, ανακούφιση

φρ.  Αϊκον ραχατλάεμαν πα ίνεται , παίδι μ' ο κόσμον οξωκές ας σα δουλείας εγουτούρεψεν κ' εσύ κείσαι κ' ουζανεύκεσαι απάν 'ς σο καραβάτ'.

ρεντζιπέρτς ,ο = αγρότης, γεωργός

τουρική λέξη rencperlik = γεωργία

φρ.  Μάθα γράμματα ,γιάβρου μ', και φύγον ας σο χωρίον, ελέπ'ς αδάκες ο ρεντζιπέρτς, νύχταν - ημέραν ογρασελυ' με τα χώματα, τ' ιδρώματά τ' τρέχ'νε και χαϊρ' 'κ' ελέπ!

Σ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

σαγούλ, το= νήμα της στάθμης (εργαλείο οικοδόμων)

τουρκική λέξη sakul  = νήμα της στάθμης

φρ. Μ' έναν μαλάν κ' έναν σαγούλ' 'σ σα χέρα ' κ' ίνεται αμάν ταχτζής, θέλ' αχούλ' και μεράκ΄, να έχς.

σοχούτ'* το  = μέρος όπου χώνεις , κρύβεις κάτι 

τουρκική λέξη sokmak (= χώνω) και sokturmak ( = χώνω μέσα άλλου)

φρ. Μέρ' σοχούτα , εσέγκες τ' αλατζάν το τσίτ'-ι-μ', εσκοτώθα κ' αραεύ'ατό και 'κ' εύρ' ατό.

σούχα (και σούγα)  = συχνά
τουρκική λέξη sik  = συχνά
φρ. Aτός ο γιοσμάς, ο Χρήστον τη Τόγκα , ντ' αραεύ' και σούχα - σούχα, αμόν το βράδύν , ωράζ' τα στράτας τη μαχαλάς, γιάμ' εσεβνταλανεύτεν την κουτσήν τη Κούλας.

σιλέ', η ( και σιλά) = χαστούκι
τουρκική λέξη  sille  =  χαστούκι

φρ. Αίκον σιλάν έφαεν ας σον κύρ'ν ατ' , εκάπνιξαν τα ρωυώνα τ'

σασεύω * = απορώ, εκπλήσσομαι
τουρκική λέξη sasmak = απορώ, εκπλήσσομαι
φρ. Εσάσεψες , νέπε, και τερείς με,΄κ' εγνάεψες ντ' είπα σε;ο γιοσμάς εμούν, τ' έξ' το βούδ' λαλεί, την χέραν την Σουμέλαν εσεβνταλανεύτεν, σάνκι, εχάθαν τα κορτζόπα τη χωρί'κ' επήεν ετιλαεύτεν απάν΄' ' ς σο σκατωμένον το τουμπίν!.

σασίρεμαν ,* το = μπέρδεμα, ξάφνιασμα
τουρκική λέξη sasirma =  μπέρδεμα, ξάφνιασμα

φρ. H δεξαμέντζα μουν, φαίνεται, εχάσεν την απλήν ( δεν ξέρει τι κάνει), ζατίμ, αϊκον σασίρεμαν γολάγια 'κι παθάν' κανείς! Κερεκή πρωίν εχπάστεν για την εγκλεσίαν κ' ευρέθεν τάχ' ... 'ς σα γιαζία!

σασιρεύω,* = μπερδεύομαι , κάνω λάθος
τουρκική λέξη sasirmak =  μπερδεύομαι 

φρ. Ωράσον σασιρεύς 'ς σο μέτρεμαν τη κορκοτί με το χουλάρ κ' ίνεται η σουρβά χασούλ', άμον αροψεκέσ'!.

σιμίτ*, το= μαλακό κουλούρι
τουρκική λέξη  simit = μαλακό κουλούρι

φρ.To χαϊρ' , γιάβρ'-ι-μ', ντ' ευτάς, καμμίαν ' κ ανασπάκτεται! πάντα κρούει 'ς σο νου μ', εείνος ο χερίφ'ς π' εγόμωνεν κάθαν πουρνόν έναν ζεμπίλ' με σιμία και ψωμόπα κ' εταγούτευε ' μας ατά, όντες έζη΄ναμε για έναν χρόνον 'ς σ'. Τσιτσιλή

σινίν', το =  χάλκινος δίσκος , ταψί
τουρκική λέξη sini  =  μπακιρένιο ταψί

φρ. Με τα σινία επόιναμε τα περεσκία 'ς σα Γιορτάς τη Χριστού και τη Παναϊας, έτρωγαμε εμείς, εταγούαμε και 'ς σην μαχαλάν.

σάπκα, * η (και σάφκα) = καπέλο
τουρκική λέξη sapka = καπέλο
φρ. Οσήμερον , νέπε , ο ήλεν χασεύ' και πάει, ωράσον ανασπάλλ'τς και ' κι παίρτ'τς τη σάπκα σ' , ζαλίεσαι ξάν ' και ρούεις επέσ' 'ς σο χωράφ'

σαπλίν,  * το = χάλκινη κουτάλα (μεγάλη)
τουρκική λέξη sap = λαβή, χαρούλι Ιsapli = αυτός που έχει χερούλι

φρ. 'Σ σα χαράντας τη χωρί' με τ' αβούτο το σαπλίν ντ' ελέπ'ς , εκ'ενωνα 'ς σα τσανάχα τα φαϊα ντ' εποίναμε με τα καζάνα 'ς σ' αυλιά τ' οσπιτίων κ' οσήμερον να το σαπλίν γουλανεύκουμαι, να τα ετοιμασίας και τα χαράντας ίνταν 'ς σ' οσπίτα και 'ς αυλία..

σάρεμα(ν), * το = τύλιγμα Ι περικύκλωση
τουρκική λέξη sarma  = τύλιγμα , περικύκλωση

φρ. Αϊκον σάρεμαν εποίκες απέσ' ΄ς σον πλάνον , εζαπλάεψε ούλα τ' εκές κ' ολίγον τόπον 'κ' εφέκεν εύκαιρον να ευτάει η πατσή ατ' έναν παχτζόπον.

σαλινεύκουμαι , =  περπετώ και κουνίμαι

τουρκική λέξη salinmak   =  κουνιέμαι και λυγιέμαι

φρ. Άμον λαϊστερα ααλινεύκεται όντες πορτατεί 'ς  σην στράταν κ' ούλ' οι αγούρ' γαρδιλώνε τ' ομμάτα και τερούν, ας τερούν λέει ο εείνε, ο σκύλον ας σο τέρεμαν εψόφεσεν , ο είνας , ατείν' ας λείχ'νε τα χείλα...

σάεμαν ,το = υπολογισμός , σεβασμός , εκτίμηση 

τουρκική λέξη sayma=μέτρημα, λογαριασμός , σεβασμός 

φρ. Καλέσσα κ ' αγαπεμέντζα νύφε έτον εείνε π' εδείκνυζεν 'ς σα πεθερ' κάτ'ς τρανόν σάεμαν και με τ' έργατά τ'ς και με την καλατζήν ατ'ς αϊκ'σα νύφςε οσήμερον ατζάπ'σα, ευρίεται γολάγια.

σαγιάκ* το  = χοντρό μάλλινο (συνήθως ) ύφασμα

τουρκική λέξη sayak  = ύφασμα σερζ
φρ. Νέκουτζή, εσύ φιστάν ' θέ'τς, αμά, με τ' ατό το πόζκον το σαγιάκ΄ντ΄ εγόρεσες κ' έγκες, ντ' 'α ρέφτω σε; παλτόν γιόξα κοστούμ;

σόκεμαν,  * το = ξήλωμα
τουρκική λέξη sokme = ξήλωμα

φρ. Να το ράψίον θέλω , να το σόκεμαν , έλλεν η πατσίμ' η Σόνα,αμά, έξερεν να σ' κών' τσίπας  κ' έμψυχα, να ετάει τη κιφαλί' το τσίρπεμαν και το τσουγνάεμαν τη ράχας και να γουρταρευή' τ' άρρωστους ας σα πόνα.

σογάν * το = αποξηραμένα πράσινα φύλλα κρεμμυδιών 
τουρκική λέξη sogan = κρεμμύδι
φρ.Τα πουλούλα εγόμωσαμ' ατάσστύπα και γαβουρμάδας για τον χειμωγκόνκαι τα πάνενα τα σακκούλα με σογάνα, ιβριστόν , πλουγούρ', κορκότα και τσεσίτα - τσετσίτα τσίρα.

σοχάχ,  * το = στενός δρόμος
τουρκική λέξη sοκακ  = δρόμος, δρομάκι

φρ. Με την ψήν εμούν έπαιζαμε απαγκέσ' 'ς σα στράτας και τα σοχάχα τη μαχαλάς, και τα παιγνίδα, ντ' έστεναμε, με δαβρία και τενεκόπαέταν για (η) με τη στάτας τα τρυπία και τα λιθαρόπα.

σάτζ, * το = θολωτή λαμαρίνα όπου ψήνουν λαγάνες λαλάγγα , είδος κρέπας
τουρκική λέξη sac = λαμαρίνα 
φρ. Οψέ, 'ς κιντίν απάν ' έξαψα το σάτζ, ντ' έστεσα αφκά 'ς σην τσατμάν κ' έψενα κ' εγόμωσα με λαλλάγγας έναν σκαφιδόπον κ' έναν γιαρτίμ' 'κ' εποίκε με η Παζίμ' η Σόνα ασό Τσιφλήσίκ'.

σαχουντή* η και ( σιχουντί)  = ανησυχία, ενοχλητικός θόρυβος
τουρκική λέξη sikinti  = ενόχληση , στεναχώρια Ιμπελάς

φρ. Κούλα-κούλα εσέβαν οι γιοσμάδες σ' οσπίτ' , αμά με την σαχουντήνντ' εποίκαν εγνέφ'σαν την μάναν ατούν κ' έκ'σαν τον εξάψαλμον και το σκύλ' παιδία, ξάν' εημέρωσετέν;

σεβνταλάεμαν,* το  = έρωτας, αγάπη
τουρκική λέξη sendalanma   = έρωτας, αγάπη

φρ.Το σεβνταλάεμαν, νέπε όντες κρούει την πόρτα σ' , άλλο τιδέν ΄κι νουνίεις, κάφτ' και πάει κ' αν 'κι κρούει ζατίμ, την πόρτα σ', άμον χαϊβάν έρθες'ς σην ζωήν κ' άμον χαϊβάν' 'α φεύ'ς!

σεϊρ * το = θέα, αγνάντεμα
τουρκική λέξη seyir = θέα, αγνάντεμα

φρ. Να παράδας είχαμε για χάρτζεμαν, να δουλείαν, μαναχά για το σεϊρ τη πάλης επήγαμε , οψέ 'ς σο πανοϋρ' τη Σκοτούσας...

σαχάν * το(και σαγάν)  = σκεύος χάλκινο κασσιτερωμένο που χρησιμοποιείται ως πιάτο φαγητού
τουρκική λέξη sahan   = σαγανάκι Ι μικρή κατσρόλα
φρ. Ατό το σαχανόπον , πάτση , έναν τραμ' φαϊν παίρ', χός μωρόν' κ' είμαι να κανείται με!

σερή, η = δροσιά
τουρκική λέξη serin  = δροσερός, δροσάτος

φρ. Οι γαρήδες τη μαχαλάς το καλοκαίρ', όντες 'κ' είχαν χωραφί' δουλείας, ετοπλαεύκουνταν αφκά 'ς σα σερία κ' εποίναν μουχαπέτα, μασχαρείας και ταϊμέ, χερί δουλείας.

σιβέλ', το= κουβάρι, κούκλα Ι προγούλι

τουρκική λέξη sevli  = το κρεμάμενο

φρ. Ιστέ, κανείται πάντα τη γούλα σ' μη νουνίεις! ' κ' ελέπ'ς ξάι, τα κοιλίας-ισ' ντ'μ ερρούξαν έξ' για (ή) τα σιβέλα σ' ντ' εκτραμάγαν;

σιιρεύω*,  =  βγάζω, γδέρνω 

τουρκική λέξη siyirmak   =  βγάζω, γδέρνω 

φρ. Όντες τελέν'τς τ' άλμεγμαν, σιφτάν σίζεψον το γάλαν με τ' υλιστέρ' κεπέκει βράσον ατό, ουσνά κλώσουμαι κρυαίν' ενάξα και κολλίζ' ατό.

σέφταλιν, το = ροδάκινο

τουρκική λέξη seftali  = ροδάκινο

φρ. Είναν καιρόν τα σέφταλια, τα ζέρτελια κ' όλα τ' άλλα τα μεϊβάβας είχαν ουσίαν, οσήμερον τα περισσά άμον χορτάρα είν', ξάι τάτ ' ' κ' έχ'νε!

σιζεύω',  =  βγάζω , γδέρνω
τουρκική λέξη siyirmak   =  βγάζω , γδέρνω

φρ. Ωράσον σιιρεύς'ς και χάν'τς το ποστ'ας σο κρέας τη κοσσάρας, άμον την πάτσίμ' την Παρθέναν, ούλον το τάτ' απάν΄ς σ' εείνο έν'.

σεπκέ, η  = ψιλόβροχό
τουρκική λέξη sepker  = χιονόνερο

φρ. Τα χέρα μ' εκουράγαν οψέ ας σα δουλείας τ' κ' οσήμερον εντώκεν η σεπκέ κ' επεβρώτσεν (= λέρωσε) τα τζάμα ντ' επαρλάεψα.

σινίν,το = χάλκινος δίσκος , ταψί

τουρκική λέξη sini= μπακιρένιο ταψί

φρ. Με τα σινία εποίναμε τα περεσκία ΄ς σα Γθιορτάς τη Χριστού και τη Παναϊας, έτρωγαμε εμείς, εταγούτευαμε και ΄ς σην μαχαλάν.

Τ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

τεψίν,το = μεταλλικός δίσκος , ταψί
τουρκική λέξη tepsi=μεταλλικός δίσκος , ταψί
φρ. Με τα καζάνα εποίναμε τα φαϊα ΄ς σα χαράντας και 'ς φωτίσα και με τα τεψία τα περέκα γιν τοι καλεσμέν' τς.

τιρτεύω, ( και τουρτεύω)  =  προκαλώ, ενοχλώ
τουρκική λέξη durtmek  =  σκουντώ, προκαλώ

φρ. Πολλά μη τιρτεύ' ς την πατζή μ' Ποπότσα, γολάγια χολάσκεται κ΄ αμάν στυπών' τα κατζία κ' κ' ασκεμύν'.

τσεπέλ* το=  κακοκαιρία, βροχερός καιρός
τουρκική λέξη cepel = κακοκαιρία, βροχερός καιρός, λασπωμένος

φρ. Νέπε Χρήστο, με τα αϊκον τσεπλέλ ', μέρ' εχπάστες να πας με τ' οβουδί την αραπάν; τα στράτας και χωράφα ατώρα πα γομάτα τσαμούρα έν', να ν' οργών' τς επορείς, να να σποριδάεις!

τουρπάν*, το = δρεπάνι με μεγάλη λαβή (θερίζεις όρθιος)

τουρκική λέξη tirpan =  δρεπάνι με μεγάλη λαβή

φρ. Νέπε Χρήστον, εστά μ' αγληγορείς, σιφτάν έπαρ' το λακόβν κ' ακόντζον  το τουρπάν κεπέκει σκάλωσον το θέριμαν τη τριφυλλί, αλλέως 'α ζορίεσαι.

τίρτεμαν,το = ενόχληση, πρόσκληση

τουρκική λέξη durtme  = σκούντημα,πρόσκληση

φρ. Ατό το τίρτεμαν ντ΄ευτάς 'ς σα κορτζόπα τη μαχαλάς , 'ς σ' όλα τα κορτζόπα ' κι περάν ', τοπλάεψον τ' αχούλ' -ι-σ' και τ'ερεν μη ταχεύκεσαι 'ς σε καν'νάν παλούκ' απάν΄!

τισάκ ,το ( και τεσάκ ) = στρώμα κρεβατιού

τουρκική λέξη dosek = στρώμα κρεβάτι

φρ. Νέτζη Τογκάβα, σούγα - σούγα σύρον έξ' τα τσαρτάφα και τα τισάκα, ενάξα ν' αερίσκουνταν και να ηλάσκουνταν, μη θέ'τς να ιλαεύ'ς μόνον τον κώλο σ' ....

τσαπαλαεύω* , = προσπαθώ , αγωνίζομαι

τουρκική λέξη cabalamak  = προσπαθώ , αγωνίζομαι

φρ.'Επεϊ χρόνα, απέσ' 'ς σ' Τσαϊρε κ' αφκά 'ς σον ήλεν ετσαπαλάευαν οι χωρέτε ' μουν με τα χέρα για (ή)  με καγανόπα, να μη γαπατεύνε το ρύζ' τ' αφωρισμένα τα μουχρίτσας (= ζιζάνια, αγριόχορτα).

τουρτούρα,  η =  φλύαρη γυναίκα , γκρινιάρα
τουρκική λέξη dirdir =  γκρίνια, μουρμούρα

φρ. Ντο τουρτούραν γαρήν ετσάτεψεν ο χιλάχαρον ο Χρήστον, το στόμα ν ατ'ς απάν ' κ' έρται , πουγαλτουρεύ' με το μουζμουλάεμαν το σεφί'κον τ' αντρούδ' ν ατ'ς , 'ς σον νοδόν ατ' αν έμν'νε 'α εδίν' ατέν ποδάρ'!

τουρμουχλάεμαν*, το  = σβάρνισμα

τουρκική λέξη timiklama =  σβάρνισμα

φρ.Το χωράφ' ν μούν, απέσ' σ' Τσαϊρε, γομάτον τεζέκα έν', οπουρνά 'α ευτάω το τουρμουχλάεμαν  αθέ κεπέκει, ζατίμ', παρανάζ' ατό, προτού σκαλώνε τα βρεχία.

τουρμουχλαεύω *  = σβαρνίζω

τουρκική λέξη timiklamak = σβαρνίζω

φρ. Nέπε Χρήστον, 'ς κιντίν απάν, τουρμουχλάεψον την παχτζάν , ας σύρομε τον σπόρον τη χαρπουζί και τη γαβουνί, ο καιρός ατούν έρθεν!

τσατλάκ *, το  = σκασμένο καλαμπόκι

τουρκική λέξη catlak = ραγισμένος

φρ. 'Σ σα παρακάδα με τσατλάκια και τσαμίντζα εγαντούρευαν τοι μικρούς οι τρανοί κ' εείν' εγονούσευαν για (ή) έπαιζαν σκαμπίλα κ' εδέβαζαν την βραδήν...

τσαπατσουλούχ*  το = ακαταστασία

τουρκική λέξη  capaclluk  = ανοργανωσιά, τσαπατσουλιά

φρ. Όντες ένοιξεν την πόρταν κ' εσέβα απέσ' 'ς σ' οσπίτ' ν ατούν, εχπαράγα ας σο τσαπατσουλούχ' ντ' εντίκρυσα, άμον αχπασμέν' έταν, έτοιμοι να κοτσεύνε...

τσαρακαλεύω* και τσαρακαλεύκουμαι   =  διασκορπίζω

τουρκική έκφραση   carcur etmek  = ανεμοσκορπίζω, διασκορπίζω

φρ. Μεσανυχτί εσέβεν ο αλεπόν 'ς σην πόναν τη δεξαμέντζας εμούν, τη Τογκάβα κ' εταρταγάντζεν πέντ' έκ κοσσάρας, αμά τα περισσά ετσαρακαλεύταν κ' ελάγγεψαν απέσ' 'ς σην παχτζάν κ' εγουρταρεύταν...

τσαλούμ',   το = σκέρτσο, ναζί

τουρκική λέξη  calim  = σκέρτσο, ναζί, προσποίηση

φρ. Παστάν εγεροπαλάλωσεν ο Χρήστον ! ντο τσαλούμα ευτάει ατόν,ατζάπ'σα, εείνε η νέισσα η χέρα , Σοφίκα, κ' εχάσεν τ' αχούλ'ν ατ' ;

ταβαλάεμαν '*, το  = διαμαρτυρία

τουρκική λέξη davalasma = αντιδικία

φρ. Ανάμεσα 'ς σα συννυφάδα , τ' έγρα τα στουπίτας , το ταβαλάεμαν για (ή) η ταβή ατούν, να έξεργον τερεί να έπεργον η χολή ατούν 'ς σο μυτίν καικά κρατεί.

ταπάν', το = ι) σβάρνα, βωλοκόπος (γεωργικό εργαλείο με το οποίο διαλύουν τους σβώλους  και ισοπεδώνουν το χωράφι το οπίσθιο τμήμα του τουφεκιού (το ξύλινο).

τουρκική λέξη tapan  = σβάρνα

φρ. Έγβαινεν κ' εείνος απάν΄ 'ς σο ταπάν ' κ' εγυροκλώσκουντον με τ' οβούδα ούλον το χωράφ', ώσπουτα, το χώμαν εγίνουντον άμον αλοιφήν και το χωράφ' άμον ταψίν.

ταμούσεμαν, το= συμβουλή ,οδηγία
τουρκική λέξη yangin = danisma = αίτηση ,συμβουλή
φρ. Πάντα ντ' εθέ'νεν εποίνεν 'ς σα νεότητά τ', ας σην καν'ναν να τανούσεμαν εδέχ' κουντον, να δάσκεμαν, κ' ατώρα πα, εδέβαν τα χρόνα τ' και ξάν' γολάγια τιδέν γαπούλ 'κ' ευτάει, ούλα εείνος ντ' ευτάει είν' τογρία..

ταπανλαεύω , = σβαρνίζω
τουρκική λέξη tapanlamak =  σβαρνίζω

φρ. Το χωράφ' ν μούν απέσ' 'ς σ' Τσαϊρε, γομάτον κούστα έν', οπουρνά, λέω Χρήστον, γοσεύω τ' οβούδα ΄ς σο ταπάν και ταπανλαεύ' ατό κ' αν έρ'ται κ' η βρεχή κ' άλλο καλλίον.

τιρέκ,' το = δοκάρι

τουρκική λέξη  direk  = δοκάρι, κατάρτι, κολόνα

φρ. Η σ' χωρεμέντζα η Σουμέλα τ' ετίρεψεν ατόν κ' επαντρεύτεν τη Πανίκα τη Μουρούζ' , την ζάνταιναν την κουτζήν κ΄ατώρα πα, ο άχαρον σύρ' ατό 'ς σα πετζία τ' , παστάν εκάλκεψεν ατόν, η αθεόπιστος!.

ταγουτεύω*, ( και ταουτεύω)  = διαμοιράζω, διασκορπίζω ταγουτεύκουμαι

τουρκική λέξη dagitmak  = διαμοιράζω, διασκορπίζω

φρ. T' άχαρα τα κοσσάρας -ι-μ' οψέ φαίνεται κάτ' ενόισαν κ' αμάν εταγουτεύταν κ' άλλα εσέβαν ΄ς πόναν κ' άλλα ετζαντζάρευαν αχπαραγμένα'ς σην φράχταν τη παχτζάς.

ταβέτ*, το = πρόσκληση σε γεύμα
τουρκική λέξη danet = πρόσκληση σε γεύμα

φρ. Εμείς το ταβέτ' εποίκαμ' ατό κ' αναμένομε 'σ ,ανέν κ' αργεύ'ς πολλά, να εξέρ'τς ,αργώς κ' απαργώς ' έρται τρών' το φαϊν ατ' κ' απομέν' νεστικός..

ταβρανεύκουμαι , = κινούμαι, ενερώ γρήγορα
τουρκική λέξη davranmak =  συμπεριφέρομαι, ενεργώ

φρ. Νέπε Χρήστον, ταβρανεύτ' και γόσεψον τ' οβούδα ο ήλεν εξέβεν 'ς σην τσίπαν εμούν κ' εμείς ακόμαν 'κ' εχπάσταμε για το χωράφ'..

τεβόρ ,* το = έλατο
τουρκική λέξη tenir = είδος λεύκας
φρ. Ας σο ξύλον  τη τεβορί εποίναμε 'ς σην πατρίδαν λεγνά τ' άλλα τα χαρτώματα, για το σκέσπασμα τ' οσπιτίων εμουν και για ούλα τ' άλλα τα χτιώνας εμουν.

ταζίν,  το =  κυνηγετικό σκυλί ,λαγωνικό Ι άτομο πονηρό και ικανό
τουρκική λέξη tazi  =  κυνηγετικό σκυλί ,λαγωνικό 
φρ. Nέκουτση, άμον ταζίν,ντο μουχμουτεύ'ς.

τάρ, = στενό
τουρκική λέξη dar  =  στενός, στενόχωτος
φρ. Ενάξα τάρ' φαίνεται το φισταν' ντο φορείς, γιάμ, εσέγκες καν' νάν τραμ' κρέας απάν' -ι-σ';

ταρίν, το= κεχρί
τουρκική λέξη dari = κεχρί

φρ. 'Σ σο κνντίν απάν΄, ΄ς σ' έναν τσανάχ΄τάραξον ταρίν μ' ολίγα κοκκία και φάσον την κωσσούν με τα πουλία κ' ούλα τα κοσσάρας, εμείς 'α βραδάσκουμε με τ' αλώνισμαν...

ταχούμ', το =  πίτα
τουρκική λέξη takim  = σύνεργα, συσκευή

φρ. Εφέκες την τζίγαρην κ' εσέγκες, ξάν άμον βυζορρώι το ταχούμ' 'ς σο στόμα σ', για έπαρ' το κ' έβγα οξωκά, να έζ' τη κυρού σ' η ψή , τ' ομμάτα μ' έτζουξαν ας σον καπνόν!

ταϊτεύω*, το = επιμένω 

τουρκική λέξη dayatmak  = αντιστέκομαι, επιμένω

φρ. Ανάθεμα τον ζοτουνόν, ετᨴατεψεν κ' ατό, ντ' εσέγκεν'ς σον νουν ατ' , εποίκεν ατό κ' ατώρα κρούει το κιφάλ' ν ατ'.

ταϊχούτ, ( και ταχάτ) το =  δύναμη , αντοχή
τουρκική λέξη takat  =  δύναμη , αντοχή

φρ.. Ζατίμ,' ντο να εποίναν τα συννυφάδας, ευρέθαν ΄ς ταϊχούτ' κ' επ'εμ'νεν απάν '-ι-μ', έρθα κ' εσερσεμώθα και μέρ' ερρούξα'κ' εγρούκ'σα, άντζαγας εγνέφ'σα...

ταλταλούν το = απάνεμο
τουρκική λέξη duldali  = απάνεμο
φρ. Το καλοκαίρ' όντες ενάξα εφύσανεν , γ γίαγια μ' η Μαρίκα εράευεν έναν ταλταλούν τόπον 'ς ψσην αυλήν, να θήκ' το μιντέρ' ν ατ'ς κάθεται, να μη κρού' ατέν η αγέρα.

ταμάχ', το = πλεονεξία, απληστία
τουρκική λέξη taman  =  πλεονεξία, απληστία

φρ. Nέπε Χρήστον, ντο ταμάχ' έν' ατό; ας σημ χ'ωρας πα κ' εντρέπουστουν, αδέλφα, τεϊ, να τεκισεύετεν για έναν μέτρον χώμα, να χέζω απάν' 'ς σα χωράφακαι 'ς σο μεκατίρ' ν ατούν

ταμπόυγα', η = σφραγίδα, στάμπα
τουρκική λέξη dagma  =  σφραγίδα, στάμπα

φρ. Νύχτα έρθαμε 'ς σο Τσιτσιλή κ' εγρεύταμε, αμά αγλήγορα με την δουλείαν και το ταμάχ' ν εμούν εσέγκαμε την τσαμπουγάν εμούν σ' όλα κεσ' κ' εμέρωσαμε και το χωρίον και τα γιαζία..

ταλεύω * = παίρνω κάτι βίαια ,αρπάζω, ορμώ
τουρκική λέξη dalmak = εισέρχομαι ορμητικά, επιπίπτω
φρ. Όντες είδεν η κάτατον πεντικόν να εγβαίν' ας σο τρυπίν ατ' , αμάν ετάλεψεν απάν ' ατ' κ' εμπροστά 'ς σ' ομμάτα 'μουν εκαρτέλτσεν ατόν, τον χιλάχαρον!

ταλίμ',* το = άσκηση, εκγύμναση

τουρκική λέξη talim = άσκηση, εκγύμναση

φρ. Κι ας σο ο χορόν έν' το ταίμ' Ι'ς σ' αχούλ, άμαν και σώμαν Ι και ίλλαμ' ο πυρρίχιον Ι χορόν..

τιπίν, το = χιονοθύελλα

τουρκική λέξη tipi = χιονοθύελλα

φρ.Τρανόν τιπίν έντον απόψ' να παχτζάδας εφέκες, να τσατμάδας , ν' αϊλι τ' εμέκια' μουν , επάτεψεν κ' ερήμαξεν ούλον τον πλάνον!

ταλτά', * η = καταφύγιο, προστασία

τουρκική λέξη dulda = καταφύγιο, προστασία

φρ. Αδάκα 'ς σην ταλτάν ας στένομε το σάτζ και ψένομε τα λαλάγγας, μη κρούει 'μας η αγέραν...

τεζέκ, το = ξερή μάζα από χώμα
τουρκική λέξη tezek = ξερή κοπριά, σβουνιά
φρ. Νέπε, το χωράφ' ν εμούν σην Πρώτη Διώρυγαν , εμέντζε 'ς μας ο σινορτάσ' ν εμούν , γομάτον τεζέκα έν' , τα πάνιγμαν θέλ' κ' εσύ πα... απ' εκέσ' κ' έρθεσαι!, τερείς τη τεζπιγ' -ι-σ' τα τσαλουμόπα και χαβασλαεύς'ς!

τεζπίγ', το (και ταζπίχ) = κομπολόγι
τουρκική λέξη tespih και tesbin  = κομπολογι

φρ. Νέπε , σ' κώσον και σύρον ατό το βυζορρώι ας σο στόμα σ' κ' όρθωσον κάτ' ζαρωτόν απέσ' 'ς σ' οσπίτ', για (ή) ακλανεύτ' μ' έναν τεπίγ' , πάντα τα χέρα σ' μ ' αραεύνε να τυλίζ'νε τζίγαρην

τεμπελχνά, η = ο χώρος όπου μαζεύονται οι τεμπέληδες
τουρκική λέξη tembelhane  = τεμπελχανείο
φρ.Τ' οπισκεσ' τ' οσπιτί' μουν σ' αραλούγ' απάν', άμον τεμπελχανάν εγίνουντόν, όντες ετοπλαεύκουνταν οι γαρήδες τη μαχαλάς κ' εποίναν μαχαρείας, λάφα κ' έναν σιρίν άλλα γονουσίας.

τερμάν ', το  = φάρμακο ,λύση ,δύναμη

τουρκική λέξη derman  = φάρμακο ,λύση ,δύναμη

φρ.Tέρεν την κιαντή σ' κ' ωράσον κόφκεται το τερμάν -ι-σ', 'ς τολαϊλούν στράταν εσέβες!

τεμιζλαεύω* = καθαρίζω 
τουρκική λέξη temizleme  = καθαρισμός
φρ.Το ματρίν και τ' αμπάρ' τ' οσπιτί ' μουν, πάντα η γίαγια μ' ετεμιζλάευεν ατά, 'ς σην κα'ναν 'κ' εκιουβανεύκουντον ατό την δουλείαν..

τούτ', το = μούρο (δέντο και καρπός)
τουρκική λέξη   dut = μούρο

φρ. Έναν τρανόν τούτ' είχεν 'ς σην αυλή ν ατ'ς η πιπή μ' η Σόνα κ' όντες εγομούντον με τα ικοκκινειδή τούτα, οι γαρήδες τη μαχαλάς εσέρευαν ατά κ' εποίναν ατά πεκμέζ'.

τζάρτεμαν*, το  = ξάφνιασμα

τουρκική λέξη cartadak  = ξαφνικά

φρ. Αϊκον τζάρτεμαν με το γαμψίν εποίνεν ο πασά μ' ο Χρήστον τ' οβούδα , όντες εγόσευεν ατά'ς σην αραπάν μ ους το χωράφ, τ' άχαρα , 'ς σην ηήν 'κ' επάτ'ναν, έσ' κωναν ποδάρ' και πότε έφταναμε 'κ' επαίρναμε χαπάρ'!

τικλάεμαν, το = στήσιμο, όρθωση

τουρκική λέξη dikelme  = στήσιμο, όρθωση

φρ. Με τ' ατό το τικλάεμαν τη μουντζουρί ντ' ευτάει η κουτζή τη Τογκάβας,πολλά γουζεύ' με, εθαρώ, όντες πορτατεί, το μυτίν ατ'ς πα ρύζ' ΄κι θα κλίσκεται να παίρ' ατό.

τιρτεύω,( και τουρτεύω) =ενόχληση, πρόσκληση 

τουρκική λέξη durtme  = σκούντημα, πρόσκηση

φρ. Ατό το τίρτεμαν ντ' ευτάς'ς σα κορτόπα τη μαχαλάς, 'ς όλα τα κορτζόπα 'κι περάν', τοπλάεψον τ' αχούλ'-ι-σ' και τέρεν μη ταχαεύκεσαι 'ς σε καν'νάν παλούκ' απάν!

τόγκα*, η = παγίδα

τουρκική λέξη tonga = παγίδα

φρ.Ο ξενομερίτες ο ρυζέμπορον π' έρθεν οπέρτς 'ς σο χωριόν, εσέγκε μας αϊκον τόγκαν , ακόμα 'κ' επορούμε ν' εμπροπαίρομε!

τουτούμ', , το = στάση , συμπεριφορά
τουρκική λέξη tutum   = συμπεριφορά

φρ. Ωράσον γαντουρεύ' το κορτζόπο σ' ατός ο γιοσμάς τη Τόγκα , το τουτούμ ' ν ατ' ξ'αι κ' ερέχκουμ' ατό, γαλένα - γαλένα καλατζεύ', αμά, ας σο γαλενόξν το ποτάμ ' να φογάσαι , ρίζα μ', απ' αφκακές χαντζεύ'!.

τόχα,, η = αγκράφα
τουρκική λέξη toka   = αγκράφα, πόρπη Ι πιαστράκι

φρ. Ετσαρτούλιζαν τ' ασημί τα κοτζάκα και το τρανόν η τοχά απάν' 'ς σο πρασινειδί το φιστάν ' - ι -μ', ντ' έρραψεν η Μαρίκα κ' όντες εφόρ' ν ατό κ' ετένα 'ς σην αϊναν, εγώ εμέν επεγιανεύκουμ'νε.

τσαγκάλ', το  = βέργα στην οποία στηρίζεται κι αναρριχάται το φυτό (π.χ. φασολιά )
τουρκική λέξη  cahgal = κλαδί

φρ.Τα φασούλα ντ' έσπειραμε έπεϊ εμποπήραν, 'ς σο κιντίν απάν' ά εμαπαίνω ΄ς σην παχτζάν κ' 'α φοσίζω 'ς σο γιάν ατούν τα τσαγκάλα ν' επορούν και τυλίουνταν και σύρ'νε πόι.

τσακινεύκουμαι*,   = διστάζω, δειλιάζω , λιποψυχώ

τουρκική λέξη cekinmek  = διστάζω, δειλιάζω , λιποψυχώ

φρ.Οψέ το βράδον, είπεν η πιπή μ' η Καίρο, εχπάστεν ν' έρται 'ς σο παρακάδ' κ' όντες ύλαξεν άγρα- άργα ο σκύλον τη Τόγκα, ετσακινεύτεν κ' εκλώστεν οπίσ'.

τίς - παρασί* , το =  χρηματικό ποσό, που πλήρωναν οι Πόντιοι, σε Τούρκο που φιλοξένησαν ( επειδή απασχόλησε τα... δόντια του ζητούσε να πληρωθεί)
τουρκική λέξη dis =  δόντι + para

φρ. Kάθαν ημέραν εγώ πα ταλεύω 'ς σα δουλείας τ' οσπιτί', 'ς σα κεπία ,'ς σο μαείρεμαν και 'ς σ' άλμεγμαν και 'ς σ' αυλής το πακλάεμαν, γιάμ θέλ'τς να δίγω σε και τίς - παρασί;

τίζεμαν*, το  = αράδισμα

τουρκική λέξη dizme  = αράδισμα

φρ. Κορτς έτον ατός' εποικεν το τίζεμαν τη τραπεζίων ; κ' ελέπετεν, τ' έναν το στόλ' χαμεόν,τ' άλλο ψηλόν, οι καλεσμέν' α γελούνε  μας..

τσακούτζ' , το   = σφυρί
τουρκική λέξη  cekic = σφυρί

φρ.Έπαρ', νέπε Χρήστον. το τσακούτζ' και κοπάντζον το τζακελιχτέρ'-  ι - μ', 'ς σο κιντίν απάν' ά τζακελίζω το παχτζόπον, εσάρεψαν ατό τα πιρπιρίμα.

τσαλγούν, το  = μουσικό όργανο
τουρκική λέξη  calgi = μουσικό όργανο

φρ. Ατόσον βαθέα κοιμάται η πατσή μ' η Αθηνά, εκατόν τσαλγούνα πα να κρούγ'νε 'ς σο γιάν ατ'ς , εείνε ΄κ' εγνεφίζ'.

τολουχεύω *, =  βουρκώνω, συγκινούμαι

τουρκική λέξη dolukmak  = βουρκώνω

φρ. Η γιάγια μ' η Σάραν, όντες ανιστόρανεν τα παλαιά πάντα ετολούχευεν κ' ας σ' έναν έλεεν κ' ας σ' άλλο εσπόγγιζεν τα τσαχούρα τ' ομμάτα τ'ς.

τολάπ' το  = ντουλάπι, ερμάρι

τουρκική λέξη dolap =  ντουλάπι, ερμάρι

φρ.Έναν τολ'απ' κ' έναν σαντούγ' έτον όλεν η προίκα ντ' εδέκαν εμέ τα κυρουκά μ' αμά, το χτήνον ντ' έταξαν εμέ, εψόφεσεν 'ς σο γιαζίν είπαν και ... εκόμπωσανεμε!

τονάτεμαν', το  = στόλισμα
τουρκική λέξη donatma  =  ανεφοδιασμός , εξοπλισμός

φρ.Τη ταή μ' τη Παντελή ,η ΚΙκή , πρώτεσσα έτον 'ς μαείρεμαν και 'ς σο τονάτεμαν τη τραπεζίων και 'ς σα χαράντας και ΄ς σα φωτίσα τη χωρί'.

τορπά, η = σάκκος , σακκούλα , τορβάς

τουρκική λέξη  torda = σάκκος , σακκούλα , τορβάς

φρ. Οψέ το βράδον εκατήβεν ας σο Πόζ- Ταγ ο Χρήστεον εμούν, εγόγωσα δύο τορπάδας με φαεμάτα κ' μαμάν εντώκεν ατά 'ς σην ράχα ν ατ' κ' εχάθεν απέσ' 'ς σην σκοτίαν...

τοβλέτ' * το = κράτος ,η διοίκηση
τουρκική λέξη devlet = κράτος, δημόσιο, πολιτεία

φρ. Όντες  έρθεν τ' άγρον το χαπάρ' ας σο τοβλέτ',ετοπλαεύταμε ούλ' απά' 'ς σο μεϊντάν τη χωρί', σασιρεμέν' κι αχπαραγμέν', ναϊλι εμας!.

τόζ' * το = σκόνη
τουρκική λέξη toz = σκόνη

φρ. Πορτάτ' ορθά, μη τσουρκανίεις τα ποδάρα σ',παιδί μ',το τόζ' ντο σ' κούται, σιφτάν 'ς σ' εσά τα κατζία έρταί.

τολάνεμαν, * το = περιπλάνηση, περιφορά

τουρκική λέξη dolanma = περιπλάνηση

φρ. Ατόσον τολάνεμαν εποίκα απέσ' 'ς σα γιαζία οσήμερον κ' ας σην νεγκασίαν τίκα να στέκω 'κ' επορώ κ' άντζαγας πέντε κιλά χαμόμηλόν εσέρεψα.

τολασεύω*  = γυρίζω από δω κι από κει άσκοπα ,περιφέρομαι

τουρκική λέξη dolasmak = τριγυρνώ,περιπλανιέμαι

φρ.Όντες θήκο το κιφάλ'-ι-μ' 'ς σο μαξιλάρ' τ' αχούλ'-ι-μ' σ' ούλα κέσ' τολασεύ' και τέρμαν 'ς σα τέρτα αραεύ'.

τουλγούντζ*, = πράος, ήρεμος

τουρκική λέξη durgun = ήρεμος

φρ.Ζατίμ' πολλά τουλγούντζ έτον ο σώγαμπρον τη ζάναινας τη Σουμέλας κ ' όντες εείνε εβάρκιζεν κ' η χολοσπασία απαν'- αφκά εντούνεν τον κώλον ατ'ς , εείνοε , ο άχαρον, εβάλ' νεν κα το κιφάλ' και σας 'κ' εποίνεν!.

τούλουμπα,η = αντλία

τουρκική λέξη tulumda = αντλία

φρ.'Σ Μεγάλας τ' παχτζάν επέσ' έτον η τουλούμπαν για ν' αρδεύομε τα ζαρζαβάτα και 'ς σην αυλήν έτον τ' αρτιζάν' με το τρεχούμενον νερόν για τ' αθρώ'ς και τα ζα.

τιτισεύω,* = λογοφέρνω
τουρκική λέξη didismek = αλληλοτρώγομαι
φρ.Ιστέ, τζούρα ' το μη θέ΄τς πάντα να τιτισεύ'ς και να κακολογάς το νυφαδόπο σ', χός oύλα τα χουτζμέτα και τα νυφαδαλούκια ετάει ατά, άλλο την πελάν εσούν θέλετεν ; για ορώτα κ' εμέν ' για την άχαλεσσαν την νύφεν ντ'μ εποίκα!

τουμάρ' ,το = ξύσιμο ζώου ( με ειδική ξύστρα)

τουρκική λέξη timar = περιποίηση ζώου

φρ.'Σ σο ζωοπανοϋρ' σα Σέρρας έλεπες τοι σαγαπήδες, π' είχαν ζα για πιούλημαν, ν' ευτάν' ατά τουμάρ' και ν' αχσαε'υν' ατά κ' οι τζαμπάσηδες  να γυροκλώσκουνταν, ν' αραεύνε και να παζαρεύνε την τιμήν με τον σαγαπήν τη ζου.

τουρμαλάεμαν*, = σοκάρομαι, χτυπιέμαι, αντιδρώ έντονα σε τραγικό γεγονός
τουρκική λέξη tirmalamak = ενοχλώ, ανησυχή Ι γδέρνω
τουρκική λέξη tirmalanmak = γρατζουνίζομαι
φρ.Ποίος 'κ' εκουράγεν την μάρ'σαν την μάναν, π' εχτουπίουντον 'ς ση μέσ' τη στράτας κ' ετουρμαλαεύκουντον , όντες είδεν τον γιόν ατ'ς απάν' 'ς σην αραπάν γεραλαεμένον, απέσ' 'ς σα γαίματα και 'ς σα χώματα;

τεμιζλούγ* = καθαρίζω

τουρκική λέξη temizlemek= καθαρίζω

φρ.Το μαντρίν και τ' αμπάρ' τ' οσπιτί' μουν , πάντα η γιάγια μ' ετεμιλάευεν ατά, 'ς σην καν' νάν 'κ' εκιουβανεύκουντον ατό την δουλείαν.

τόζ,το = σκόνη

τουρκική λέξη toz = σκόνη

φρ. Πορπάτ' ορθά, μη τσουρκανίεις τα ποδάρα σ', Χρήστον πούλιμ', το τόζ' ντο σ'κουται, σιφτάν 'ς εσά τα κατζία έρται.

τιπίν,το = χιονοθύελλα

τουρκική λέξη tipi=χιονοθύελλα

φρ.Τρανό ντιπίν έντον απόψ', να παχτζάδας εφέκεν, να τσατμάδας, ν' αϊλί τ' αμέκια ΄μουν , επάτεψεν κ' ερήμαξεν ούλον τον πλάνον!

ταλίκ,το = ατσάλι, χάλυβας Ι δυνατός αέρας

τουρκική λέξη celik = ατσάλι, χάλυβας 

φρ. 'Σ σα τζακελίσματα τη φουστουκί,'ς σο Τσιφλιτσήκ την Μαρίκαν τη Χαλατσή, κανείνας 'κ' επόρ'νεν ν' απιδαβαίνεν ατέν, τσαλίκ' 'ετον απάν' 'ς σην δουλείαν!

τσακούτζ',το = σφυρί

τουρκική λέξη celkic = σφυρί

φρ. Έπαρ', νέπε Χρήστον, το τσακούτζ' και κοπάντζον το τζακελεχτέρ'-ι-μ,'ς σο κιντίν απάν' 'α τζακελίζω το παχτζόπον, εσάρεψαν ατό τα πιρπιρίμα.

τικλαεύω = στήνω κάτι όρθιο

τουρκική λέξη dikelmek  = ορθώνομαι

φρ. Άμον γουτζουλάς, αναχάπαρα, ετικλαεύτεν έμπρα τ'ς κιαν, εχπαράξεν η Σάραν κ' αμάν η χρά τ'ς εξύεν..

ταβιρεύω = αναποδογυρίζω (ταβιεύκουμαι)

τουρκική λέξη denirmek  = ανατρέπω

φρ. Ας σην αχαλοσύναν' ν ατ' εταβιρεύτεν τ' ελαδί το βαρελόπον κ' επεβρώτσεν την αποσκευήν κ' εείνος τα παπούτζα τ΄ετέρνεν κ' εγυάλιζεν να τά!

τερσή,η ( και ταρσή) = είδος αδραχτιού με το οποίο έγνεθαν το μαλλί σε νήμα

τουρκική λέξη tersi = μαλί που κλώθεται σε αδράχτι με σφοντύλι

φρ. ' Σ σ' αραλούγ' απάν' και 'ς σα παρακάδα οι γαρήδες καμμίαν αβαράδες 'κ' έστεκαν , για (ή) τσουπία 'ά εκράτ'ναν κ' έπλεκαν για (ή) την τερσήν κ' έκλωθαν το μαλλίν.

Φ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

φιλίτ'ς*,το  = σημάδι ανάπτυξης (σε φυτό ή δέντρο)

τουρκική λέξη filiz  = βλαστός, κλωνάρι

φρ.Τα κλαδία τη ζακουμί ντ' εσόχεψα απέσ' 'ς σην τενεκιάν , άντζαγας έγκαν φιλίτσα, μεταφύτεμαν ιέλ'νε , ζατίμ ο καιρός ατούν πα έν'!.

φουρλάεμαν, το = ξεφύσημα, θυμός

τουρκική λέξη  firlama  = τίναγμα

φρ.Όντες ετίρτευαν τον παλαλόν τη χωρί', αϊκον φουρλάεμαν, αναχάπαρα, εποίνεν ο αθεόπιστον, άλλ' εχπαράουνταν κ' εσύρκουνταν 'ς σο γιαν' κ' άλλ' εσάσευαν κ' ετέρ'ναν από μακρά...

φουρλαεύω = ξεφυσώ,θυμώνω

τουρκική λέξη  firlamak = πετάγομαι, τινάζομαι

φρ. Ατός ο παιδάς εμούν με το παράμικρον φουρλαεύ' , ας σα κατζία πιάν ' τον άνθρωπον , σάπρ' ντ' έν' 'κ' εξέρ', αμά, αγλήγορα πα γαληνεύ' κ' ιεύ' , σάνικι, ατίος πα 'μ κ' έτον

φεραχλανεύκουμαι = δροσίζομαι Ι ηρεμώ

τουρκική λέξη  ferahlanmak = δροσίζομαι Ι αναπαύομαι

φρ. Όλεν την ημέραν , χέριφ', αφκά'ς σον ήλεν εσερσεμώθες, ιστέ κάθ'κα σ' έναν σαρήν και φεραχλανεύτ' ενάξα, κανείς ' κι παίρ' την δουλείαν απ' εμπροστά σ΄, οπουρνά πα ημέρα έν!

φεράχ'κον = μέρος ευρύχωρο κι ευάερο

τουρκική λέξη  ferah = απλόχωρος, ευρύχωρος

φρ. Τ' οσπιτί' μουν το παλκόν πολλά φερά'κον έτον,γομάτον τσεσίτα-τσεσίτα τσιτσέκα κ' όντες έρχουντον η άνοιξη όλεν η μαχαλά σ' Τόγκα εσκουντούλιζεν.

φούρτζα,  η = βούρτσα

τουρκική λέξη  firca = βούρτσα, πινέλο

φρ. Έπαρ', Νέπε μ', την φούρτζαν τη λωματί' και φουρτζαλάεψον το πιντζάκ' τη τεττέ σ', με την ράχαν ατ' εσπρόγξεν το τουβάρ'!

Χ — Ποντιακή Διάλεκτος (Χαλδία)

χαζιρλαεύω  = ετοιμάζω

τουρκική λέξη hazirlamak   = ετοιμάζω

φρ.Όντες ευρήκ'ναμε έναν παϊρ'γομάτον χαμομήλ', αχαβασλάευαμε ούλ' οι γαρήδες ν' ευτάμε γιαρούσ' για το σέρεμαν αθέ μεω τα τρανά τα χτένα ντ' εκράτ'ναμε.

χαράρ', το = μεγάλο τσουβάλι

τουρκική λέξη harar  = μεγάλο τσουβάλι

φρ. Όντες εχαλάουντον ο καιρόν και προτού σκαλώνε τα βρεχία, με χαράρα εκοβάλ'ναμε 'ς σ' ο σπίτ' τα κουλόυντζα τη βομπακί να καθαρίουνταν κ' άνευα τα κουλούντζα εβάλ'ναμε επέσ' και τα μουμούλα κ' ύστερα έλεπες ατά να τζντζαρεύνε απαγκλέσ' 'ς σα τουβάρα...

χαζνά, η  = θησαυροφυλάκιο

τουρκική λέξη hazine   = θησαυροφυλάκιο Ι θησαυρός

φρ.Νέκουτζή, την χαζνάν τ' οσπιτί' σ' έχ'ς ατού απέσ' 'ςσην τσάνταν κ' έσπιγξες και κρατείς ατό αφκά 'ς σο γολτούχ'-ι-σ';

χοσάφ', το   = κομπόστα

τουρκική λέξη hosaf = κομπόστα

φρ.Τσεσία - τσεσίτα τσίρα εποίνεν η γιάγια μ' η Πηνελόπ κ' εγόμωνεν τα πάνενα τα σακκούλας και τα ημέρας τη νεστείας με την τέντζαρήν εοίνεν το χοσάφ' κ' εταγούτευεν και 'ς σην μαχαλάν

χάιτε* =  άντε, κουνήσου

τουρκική λέξη haydi  = άντε, κουνήσου

φρ. O oυρανόν ελίβωσεν, χάιτε ας ταβρανεύκουμες και κατηβάζομε ας σην αραπάν τα λαζούδα, προτού σκαλών' η βρεχήν.

χοπλαεύω* = χοροπηδώ

τουρκική λέξη  horlamak = xoροπηδώ (hop = όπα, ώπα)

φρ.Ας  σην χαράν ατούν, τ' αφωρισμένα , εχοπλάευαν κ' ελάγγευαν απάν' 'ς σα καραβάτα και ζάφτ' κανείς εμούν ' κ' επόρνεν ν' ευτάει ατά, εζάντυνανε μας με το χοπλαέματά τουν.

χαϊρσίης =  ανεπρόκοπος, αχαϊρευτος

τουρκική λέξη hayirsiz  = ανεπρόκοπος, αχαϊρευτος

φρ. Ας σ' οψέ κιαν, ο χαϊρσίης, εσκάλωσεν έναν δουλείαν κ' ατώρα αφέκεν ατό 'ς ση μέσ' απεσ' κ' επήεν σαλαχανεύ', ουσνά να τελέν' ατό, ο ανευλόετον, 'α σπάν τ' εμόν' την ψήν!.

χουζούρ', το = ηρεμία, γαλήνη

τουρκική λέξη huzur = ηρεμία, γαλήνη

φρ. Άμιψον να επαί'νεν η μαχαλά σ' Τόγκα κ' εσύ επέσ' 'ς σ΄οσπίτ' ν' εφουρκίουσ'νε ας σα δουλείας, η πατσή μ', τικλαεμέντζα εμπροστά 'ς σην αϊνάν, το χουζούρ' ν ατ'ς ξάι 'κ' εχάλανεν, την κιαντή νατ'ς ιλάευεν κ' αχσάευεν!

χασχάσ', το = παπαρούνα

τουρκική λέξη hashas  = παπαρούνα

φρ. Tζουντζούνας και χασχάσα εγομούνταν τα γιαζία ' μουν Ανοιξι' και ντ' έμορφα εσάρευαν όλεν την γην, άμον έναν τρανόν τσιτσακλίν χαλίν!

χουζάρ', το = μεγάλο πριόνι

τουρκική λέξη hizar  = πριόνι

φρ. Εθήκ'ναν απάν' 'ς σ' αραπάδας οι αγούρ' τη χωρί' αξινάρα και χουζάρα κ' επαίρ'ναν την στράταν, πάντα 'ς σο κιντίν απάν' για το Τσιφλιτσίκ...

                                                                          Χαραλαμπίδης Χρήστος
                                                                                ε.α. Αξιωματικός
                                                                       Μέλος της Ένωσης Αποστράτων
                                                                          Αξιωματικών Ν.Σερρών